“Ai sở hữu chip, người đó chi phối thương mại”

Bộ phận Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu HSBC vừa công bố báo cáo "ASEAN Perspectives - Ai sở hữu chip, người đó chi phối thương mại", nhấn mạnh sự trỗi dậy của khu vực ASEAN trong chu kỳ công nghệ mới.

Theo báo cáo, xung đột ở Trung Đông đã bộc lộ mức độ dễ bị tổn thương do phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu của khu vực tăng trưởng nhanh ASEAN. Tuy nhiên, các yếu tố tăng trưởng nền tảng của ASEAN vẫn mạnh bởi khu vực này có vị trí trung tâm trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Giữa sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), các nền kinh tế có tỷ trọng công nghệ cao như Việt Nam, Singapore và Malaysia đang nắm giữ vị thế thuận lợi, tận dụng đà phục hồi của chuỗi cung ứng toàn cầu để bứt tốc tăng trưởng.

Theo HSBC, những căng thẳng thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc thời gian qua đã tạo cú hích giúp ASEAN hội nhập sâu rộng hơn vào chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Trong đó, Việt Nam, cùng với Singapore và Malaysia, là những quốc gia nổi bật nhất nhờ sự hội nhập sâu trong ngành điện tử. Mặc dù không phải lúc nào động lực thúc đẩy cũng là thương mại (không thể xem nhẹ khả năng chống chịu của kinh tế trong nước), chu kỳ công nghệ phục hồi thúc đẩy bởi AI cũng đóng vai trò hỗ trợ.

Tầm quan trọng của xuất khẩu công nghệ thể hiện rõ qua tỷ trọng xuất khẩu điện tử trên GDP của Việt Nam. Chính sự phục hồi của chu kỳ công nghệ được dẫn dắt bởi AI đã trở thành một yếu tố hỗ trợ quan trọng, giúp Việt Nam cũng như Malaysia và Singapore đạt được kết quả tăng trưởng GDP vượt trội trong năm 2025, bỏ xa mức bình quân của một thập kỷ qua.

Lối đi riêng: Từ con số 0 đến cứ điểm lắp ráp điện tử tiêu dùng

Báo cáo chỉ ra rằng không phải quốc gia nào cũng được hưởng lợi theo cùng một cách. Nếu như Singapore nắm giữ lợi thế ở lĩnh vực chip nhớ cao cấp và Malaysia nổi bật với chip logic, thì Việt Nam đã chọn một hướng đi khác: gia tăng vai trò trong khâu lắp ráp điện tử thành phẩm, chuyên sâu vào các sản phẩm điện tử tiêu dùng.

Chiến lược này đặc biệt thành công nhờ xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn công nghệ đa quốc gia, điển hình như Samsung. Chỉ trong vòng 15 năm, thị phần điện tử tiêu dùng của Việt Nam (bao gồm các sản phẩm như điện thoại thông minh, máy in và máy tính) đã vươn lên mạnh mẽ từ mức gần như bằng không đạt đến 8–15% thị phần toàn cầu.

Dù đạt được thành tựu lớn trong lắp ráp, Việt Nam không giấu tham vọng tiến xa hơn trong chuỗi giá trị, đặc biệt là nhắm tới phân khúc mạch tích hợp (IC). Tuy nhiên, con đường này không hề dễ dàng. HSBC lưu ý rằng, khác với Singapore và Malaysia, Việt Nam lại đang chứng kiến sự suy giảm thị phần trong mảng chip xử lý toàn cầu, ngay cả khi đã thu hút được nguồn vốn đầu tư hàng tỷ USD từ các tập đoàn lớn như Intel.

Không có chỗ cho sự chủ quan

Cùng với những triển vọng tích cực, HSBC cũng đưa ra lời cảnh báo: "Tình hình hiện nay không có chỗ cho sự chủ quan". Việt Nam và các nền kinh tế công nghệ cao trong khu vực đang đối mặt với những rủi ro lớn từ hai yếu tố: năng lượng và thuế quan.

Thứ nhất, là một khu vực tăng trưởng nhanh và phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, ASEAN dễ bị tổn thương trước cú sốc giá dầu mỏ và khí đốt từ những xung đột địa chính trị. Nếu giá năng lượng tiếp tục neo cao, chi phí sản xuất chip sẽ tăng mạnh, tạo hiệu ứng gián tiếp cản trở nhu cầu công nghệ thúc đẩy bởi AI.

Thứ hai, nguy cơ về các chính sách thuế quan nhắm vào ngành bán dẫn vẫn luôn treo lơ lửng đe dọa khu vực. Báo cáo nhấn mạnh, nếu các chính sách thuế này được thực thi, các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào công nghệ có nguy cơ biến thành "nạn nhân của chính sự thành công của mình". Việt Nam cần đặc biệt lưu ý rủi ro này bởi xuất khẩu điện tử sang thị trường Mỹ hiện chiếm một tỷ trọng đáng kể trong GDP.

Mặc dù bối cảnh phía trước còn nhiều biến động, thông điệp trọng tâm của HSBC là các nước ASEAN, bao gồm Việt Nam, không nên để những biến động ngắn hạn làm phân tâm. Việc tiếp tục củng cố vị trí vững chắc trong chuỗi cung ứng công nghệ vẫn sẽ mang lại những điểm sáng và cơ hội thương mại chiến lược trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo./.