Mô hình cũ chạm ngưỡng, áp lực tái cấu trúc tăng cao

Thông điệp nổi bật được các chuyên gia kinh tế và các nhà hoạch định chính sách đưa ra tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 là mô hình tăng trưởng dựa vào mở rộng vốn, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên đã dần chạm ngưỡng hiệu quả, trong khi dư địa chính sách tài khóa và tiền tệ cho tăng trưởng theo chiều rộng ngày càng thu hẹp.

Ở góc độ tài chính - đầu tư, vấn đề nổi lên là hiệu quả phân bổ vốn. Trong nhiều năm, tăng trưởng của Việt Nam dựa khá lớn vào mở rộng đầu tư, trong đó tín dụng ngân hàng giữ vai trò chủ đạo. Tuy nhiên, khi dư địa tín dụng không còn dồi dào như trước, yêu cầu nâng cao hiệu quả sử dụng vốn trở nên cấp thiết.

Đồ họa: Phương Anh

GS.TS Trần Thị Vân Hoa - Đại học Kinh tế quốc dân nhấn mạnh, tại Việt Nam, đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) còn thấp, trong khi chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D) mới khoảng 0,53% GDP, cho thấy nguồn lực chưa được phân bổ mạnh vào các lĩnh vực tạo giá trị gia tăng cao.

Theo GS.TS Trần Thị Vân Hoa, bên cạnh những thành công trong thời gian qua, mô hình phát triển kinh tế của nước ta đã bộc lộ những hạn chế nhất định. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng cũng chỉ rõ, mô hình tăng trưởng chưa thực sự dựa trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tái cơ cấu kinh tế còn chậm, thiếu đột phá; nội lực nền kinh tế còn yếu; năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh còn thấp.

Xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chủ yếu để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới quản trị quốc gia, nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia, ông Huỳnh Quyết Thắng - Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng nhấn mạnh yêu cầu tập trung vào các trụ cột cốt lõi như thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược, dòng vốn.

Một vấn đề đáng chú ý là cấu trúc dòng vốn còn lệch pha. Khu vực FDI tiếp tục đóng vai trò lớn trong xuất khẩu và sản xuất công nghiệp, trong khi khu vực doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực hấp thụ vốn để tham gia sâu vào chuỗi giá trị. Nếu không xác lập rõ "lõi" mô hình phát triển, dòng vốn sẽ tiếp tục bị phân tán, thiếu định hướng, dẫn tới hiệu quả đầu tư thấp và khó tạo ra động lực tăng trưởng mới.

Áp lực tái cấu trúc càng lớn khi mục tiêu tăng trưởng trên 10%/năm trong giai đoạn 2026 - 2030 đòi hỏi không chỉ tăng quy mô đầu tư, mà còn phải nâng cao chất lượng đầu tư. Điều này đồng nghĩa với việc chuyển dịch dòng vốn từ các lĩnh vực sử dụng nhiều tài nguyên, lao động sang các ngành có hàm lượng công nghệ và tri thức cao.

PGS.TS Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cũng nhận định, tăng trưởng trong giai đoạn mới phải dựa trên hiệu quả và năng suất, chứ không thể tiếp tục dựa vào mở rộng vốn như trước.

Trong bối cảnh đó, kinh tế số và kinh tế dữ liệu nổi lên như một "đích đến" mới của dòng vốn đầu tư. Từ góc nhìn của doanh nghiệp, ông Nguyễn Trung Chính - Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC chia sẻ, thế giới đã công nhận dữ liệu là tài nguyên chiến lược và là yếu tố sản xuất thứ năm (bên cạnh đất đai, lao động, vốn và công nghệ). Thị trường dữ liệu toàn cầu đang tăng trưởng mạnh mẽ, dự kiến đạt 11,27 tỷ USD vào năm 2034. Tại Việt Nam, nền kinh tế số đạt giá trị 36 tỷ USD vào năm 2024 và đặt mục tiêu chiếm 30% GDP vào năm 2030.

"Có thể nói, Việt Nam đang đứng trước thời điểm vàng để phát triển kinh tế dữ liệu" - ông Nguyễn Trung Chính nhận định.

Tái cấu trúc dòng vốn, kích hoạt động lực mới

Bài toán đặt ra hiện nay không chỉ là đổi mới mô hình phát triển, mà còn phải thiết kế lại hệ thống dẫn vốn của nền kinh tế. Theo các chuyên gia kinh tế, mô hình phát triển mới phải được xây dựng trên nền tảng triết lý rõ ràng, từ đó định hướng dòng vốn và nguồn lực vào các lĩnh vực ưu tiên.

Ở góc độ tài chính, điều này đồng nghĩa với việc tái cấu trúc "kênh dẫn vốn". PGS.TS Trần Đình Thiên cho rằng, thay vì phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng, cần phát triển mạnh thị trường vốn, đặc biệt là thị trường vốn trung và dài hạn để tài trợ cho các dự án công nghệ và đổi mới sáng tạo, thường có chu kỳ đầu tư dài. Việc phát triển thị trường vốn không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn lực, mà còn nâng cao tính minh bạch và hiệu quả phân bổ vốn trong nền kinh tế.

Song song với đó, vai trò của đầu tư công cần được định vị lại theo hướng "vốn mồi". Theo đó, đầu tư công cần tập trung vào hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu và các lĩnh vực có khả năng lan tỏa cao, từ đó dẫn dắt và kích hoạt dòng vốn tư nhân.

Nhấn mạnh yếu tố thể chế, các chuyên gia kinh tế cho rằng, cần nhanh chóng hoàn thiện khung pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới, đặc biệt là cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) để giảm rủi ro cho nhà đầu tư. Khi rủi ro được kiểm soát, dòng vốn tư nhân sẽ mạnh dạn tham gia vào các lĩnh vực đổi mới sáng tạo.

Theo ông Nguyễn Trung Chính, Việt Nam cần sớm xây dựng cơ chế định giá và giao dịch dữ liệu, qua đó biến dữ liệu thành tài sản có thể huy động vốn, tạo ra một kênh đầu tư mới. Khi đó, dòng vốn không chỉ chảy vào sản xuất vật chất, mà còn vào các tài sản số, mở rộng không gian tăng trưởng./.