Bài 1: Nâng tầm vai trò của dự trữ quốc gia Khi nhắc đến dự trữ quốc gia, hình ảnh thường được nghĩ đến là gạo cứu đói, vật tư phòng chống thiên tai, thuốc men ...

Thêm công cụ mới để điều tiết thị trường

Luật Dự trữ quốc gia năm 2025 và các dự thảo nghị định hướng dẫn đang mở ra một không gian hoàn toàn mới cho công tác dự trữ, trong đó khái niệm “hàng dự trữ chiến lược” được bổ sung cùng với các quy định để sử dụng dự trữ chiến lược như một công cụ điều tiết thị trường, bảo đảm an ninh kinh tế và tăng cường khả năng tự chủ của quốc gia.

Theo dự thảo nghị định về hàng dự trữ chiến lược, việc lựa chọn danh mục hàng dự trữ chiến lược phải đáp ứng nhiều tiêu chí chặt chẽ. Trước hết, đây phải là những hàng hóa, vật tư, thiết bị thiết yếu, nguyên liệu nền hoặc công nghệ lõi có khả năng bảo đảm tự chủ năng lực sản xuất liên tục, giảm thiểu tác động của đứt gãy chuỗi cung ứng trong nền kinh tế thị trường. Đồng thời, các mặt hàng này phải có khả năng bảo quản dài hạn, ít biến đổi chất lượng, thuận lợi cho luân phiên đổi hàng, hoán đổi để duy trì chất lượng và có tính cơ động cao trong vận chuyển, bảo quản, xuất cấp.

Điểm kho ĐK1.KV1 (điểm kho Đông Anh) Chi cục Dự trữ Nhà nước khu vực I. Ảnh: Đức Thanh

Nhìn từ các tiêu chí này, có thể thấy phạm vi hàng dự trữ chiến lược sẽ rộng hơn rất nhiều so với tư duy dự trữ truyền thống. Đây là sự thay đổi rất lớn bởi trong bối cảnh mới, một nền kinh tế muốn duy trì ổn định không chỉ cần đủ gạo hay xăng dầu, mà còn phải bảo đảm nguồn cung các nguyên liệu đầu vào cho sản xuất, các vật tư phục vụ công nghệ cao, năng lượng, dược phẩm và cả hạ tầng dữ liệu.

Các dự thảo nghị định cũng đặt ra cơ chế vận hành linh hoạt hơn đối với hàng dự trữ chiến lược. Ngoài nhập kho và xuất cấp theo các tình huống khẩn cấp như trước đây, hàng dự trữ chiến lược có thể được luân phiên đổi hàng, hoán đổi hàng để bảo đảm chất lượng, hạn chế lãng phí và phù hợp với đặc điểm của từng loại hàng hóa.

Cơ chế luân phiên đổi hàng đặc biệt có ý nghĩa với những mặt hàng có vòng đời ngắn, dễ biến động về chất lượng hoặc chịu tác động mạnh của công nghệ như thiết bị điện tử, thiết bị số, vật tư y tế, nguyên liệu làm thuốc hay các mặt hàng phục vụ đổi mới sáng tạo. Trong khi đó, cơ chế hoán đổi hàng có thể giúp các cơ quan quản lý chủ động hơn trong việc điều chuyển, thay thế hoặc bổ sung hàng dự trữ mà không làm gián đoạn nguồn cung trên thị trường.

Một điểm mới đáng chú ý khác là cơ chế điều chỉnh danh mục hàng dự trữ chiến lược sẽ linh hoạt hơn trước. Theo dự thảo nghị định, các bộ, cơ quan ngang bộ và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh sẽ được đánh giá sự cần thiết của danh mục hàng dự trữ chiến lược trên cơ sở chiến lược dự trữ quốc gia, các tiêu chí về hàng dự trữ chiến lược và gắn với chiến lược, quy hoạch của từng ngành, từng địa phương. Khi cần thiết, các đơn vị có thể đề xuất điều chỉnh danh mục hàng dự trữ chiến lược để phù hợp với bối cảnh mới.

Về phân công quản lý, các nhóm tài nguyên khoáng sản sẽ do Bộ Tài nguyên và Môi trường quản lý; năng lượng quốc gia do Bộ Công thương phụ trách; sản phẩm công nghệ cao do Bộ Khoa học và Công nghệ đảm nhận.

Khi thị trường có biến động bất thường, thiếu hụt nguồn cung đe dọa đến an ninh kinh tế, các bộ/ngành, địa phương sẽ đánh giá mức độ khan hiếm và báo cáo Chính phủ. Trong vòng 5 ngày làm việc, Bộ Tài chính sẽ trình Chính phủ quyết định xuất bán, xuất cấp hoặc cho mượn hàng dự trữ chiến lược để đưa ngay vào thị trường, giúp bình ổn giá cả và chuỗi cung ứng.

Để điều hành linh hoạt, Chính phủ sẽ xây dựng Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu hàng dự trữ chiến lược tập trung, kết nối liên thông quốc gia nhằm cập nhật và khai thác dữ liệu tồn kho theo thời gian thực.

Huy động nguồn lực doanh nghiệp cho lĩnh vực dự trữ

Đặc biệt, các dự thảo nghị định cũng mở ra cơ chế huy động nguồn lực xã hội và tăng cường vai trò của doanh nghiệp trong lĩnh vực dự trữ. Theo định hướng mới, Nhà nước không thể một mình đầu tư toàn bộ hệ thống kho tàng, công nghệ, cơ sở dữ liệu và nguồn hàng dự trữ chiến lược. Thay vào đó, sẽ có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia vào một số hoạt động dự trữ quốc gia theo nguyên tắc thị trường.

Các giải pháp đang được nghiên cứu bao gồm bố trí quỹ đất để doanh nghiệp xây dựng hệ thống kho bảo quản; có chính sách giảm thuế, hỗ trợ lãi suất vay; khuyến khích doanh nghiệp tham gia bảo quản, luân chuyển, cung ứng và vận hành kho hàng dự trữ chiến lược. Đây được xem là hướng đi phù hợp bởi doanh nghiệp có lợi thế về kho bãi, logistics, công nghệ và khả năng thích ứng nhanh với biến động thị trường.

Các ưu đãi dành cho doanh nghiệp tham gia xã hội hóa dự trữ có thể bao gồm ưu đãi thuế, đất đai, hỗ trợ tài chính, kỹ thuật. Theo đó, doanh nghiệp không phải chịu thuế giá trị gia tăng khi nhập khẩu hàng dự trữ chiến lược; các chi phí có liên quan trực tiếp đến hoạt động nhập, xuất, mua, bán, bảo quản hàng dự trữ chiến lược của doanh nghiệp sẽ được giảm trừ chi phí khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp.

Nhà nước có thể giao đất không thu tiền sử dụng đất, hoặc cho thuê đất miễn tiền thuê (đã giải phóng mặt bằng) để doanh nghiệp xây dựng kho bãi.

Ngoài ra, doanh nghiệp được ưu tiên xem xét cho vay các gói vay ưu đãi lãi suất thấp từ ngân hàng chính sách khi vay vốn phục vụ hoạt động nhập, xuất, bảo quản hàng dự trữ chiến lược hoặc được cấp bảo lãnh tín dụng khi tham gia các hoạt động liên quan đến nhập, xuất, bảo quản hàng dự trữ chiến lược. Đáng chú ý, Nhà nước sẽ hỗ trợ 100% chi phí nhập/xuất và đài thọ 100% chi phí bảo quản hàng dự trữ chiến lược.

Doanh nghiệp cũng sẽ được tham gia tập huấn miễn phí và được Nhà nước chuyển giao, chia sẻ công nghệ bảo quản tiên tiến nhất. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải cam kết tự chịu trách nhiệm đền bù hoặc hoàn trả chi phí hỗ trợ nếu để xảy ra mất mát, suy giảm chất lượng hàng hóa do nguyên nhân chủ quan.

Những nội dung mới đang được đề xuất tại các nghị định hướng dẫn Luật Dự trữ quốc gia về hàng dự trữ chiến lược và điều tiết thị trường đã cụ thể hoá cách tiếp cận hoàn toàn mới đối với lĩnh vực dự trữ. Trong đó, dự trữ không còn chỉ là hàng để trong kho, mà trở thành một công cụ điều tiết thị trường, bảo đảm tự chủ chiến lược và tăng khả năng chống chịu của nền kinh tế.

Đồng thời, dự trữ cũng không còn là nhiệm vụ riêng của Nhà nước, mà sẽ có sự tham gia của doanh nghiệp và toàn xã hội để hình thành một hệ thống dự trữ hiện đại, linh hoạt và đủ sức ứng phó với các biến động lớn trong tương lai.

(Bài cuối: Hiện thực hóa mục tiêu đưa dự trữ thành nguồn lực chiến lược)