Tại phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân vào chiều ngày 12/11, đại biểu Lê Thị Thanh Lam (đoàn TP. Cần Thơ) nêu, theo các báo cáo gửi Quốc hội, tổng chi nghiên cứu và phát triển năm 2023 tương đương 0,41% GDP, thấp hơn mức 0,53% GDP năm 2019; trong khi các năm 2024, 2025, 2026 chưa có số liệu.
 |
| Đại biểu Lê Thị Thanh Lam (đoàn TP. Cần Thơ). |
Đại biểu đề nghị làm rõ giải pháp bố trí đủ và sử dụng được nguồn kinh phí để thực hiện mục tiêu chi cho nghiên cứu và phát triển đạt 2% GDP vào năm 2030 theo Nghị quyết 57.
Trả lời đại biểu, Bộ trưởng cho biết sẽ trả lời bằng văn bản về số liệu chi nghiên cứu và phát triển các năm 2024, 2025, 2026. Riêng đối với công nghệ chiến lược, Bộ trưởng khẳng định kinh phí được bố trí đủ, cả Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Tài chính đều cam kết về việc này. Tuy nhiên, theo Bộ trưởng, điều cần đặc biệt quan tâm là chi như thế nào, hiệu quả ra sao, vấn đề này phải “hết sức kỹ lưỡng, hết sức tính toán và cân nhắc”.
Đến nay, Bộ trưởng cho biết đã phê duyệt khoảng 17 nhiệm vụ về công nghệ chiến lược, trong đó phần đóng góp của doanh nghiệp chiếm tỷ lệ lớn. “Công nghệ chiến lược bây giờ bắt buộc phải có sự tham gia của doanh nghiệp, bắt buộc phải có sự tham gia của trường đại học, không thể đứng rời rạc ra như trước”, Bộ trưởng cho hay.
Vấn đề sử dụng hiệu quả nguồn vốn được đặt ra cụ thể qua câu hỏi của đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (đoàn Vĩnh Long). Đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ giải pháp khắc phục đầu tư phòng thí nghiệm chưa khai thác hết công suất, thiết bị phân tán, thiếu liên kết; cơ chế để viện, trường chia sẻ hạ tầng, hỗ trợ địa phương và doanh nghiệp cùng khai thác.
 |
| Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trả lời chất vấn. Ảnh: Đức Thanh |
Đánh giá đây là câu hỏi rất quan trọng về sử dụng nguồn lực, Bộ trưởng cho biết những trung tâm, hạ tầng dùng chung có thể phục vụ nhiều mục đích khác nhau. Tuy nhiên, ở các trường đại học, thực tế triển khai còn hạn chế. Tài sản công muốn cho thuê phải có đề án, căn cứ pháp lý đầy đủ; nếu cho dùng miễn phí, đơn vị chủ trì lại phải bỏ kinh phí vận hành, mua nguyên vật liệu, xử lý thiết bị hư hỏng.
Nhìn lại việc đầu tư, trong đó có Đề án Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia, Bộ trưởng cho biết việc này trước đây chủ yếu xuất phát từ mong muốn. Quy mô các phòng thí nghiệm gần giống nhau, mức đầu tư và mô hình vận hành cũng giống nhau, nhưng sau đầu tư lại đặt ra hàng loạt vấn đề về khai thác, nhân sự, tiền lương, điện, nước, nguyên vật liệu và sửa chữa thiết bị.
Theo Bộ trưởng, trong thông tư mới dự định ký trong tuần này hoặc tuần sau, Bộ sẽ thay đổi cơ bản cách đầu tư phòng thí nghiệm. “Đó là phòng thí nghiệm phải xuất phát từ một nhà khoa học, không phải là xuất phát từ ý muốn chính trị của một người nào đó”, Bộ trưởng nhấn mạnh.
Cụ thể, nhà khoa học trong nước hoặc nước ngoài có nhu cầu phát triển hướng nghiên cứu mới thì đề xuất phòng thí nghiệm; phòng thí nghiệm phải gắn với một dự án, chẳng hạn dự án công nghệ chiến lược. Phải có con người, có dự án nghiên cứu được hội đồng khoa học, công nghệ thẩm định thì mới đầu tư.
Yêu cầu tiếp theo là đầu tư theo lộ trình. Công nghệ, dự án phát triển đến đâu thì đầu tư đến đó; khi mở rộng sẽ tiếp tục đầu tư. Đồng thời, phải đầu tư trọn một vòng đời của dự án phòng thí nghiệm. Ngay khi đề xuất phải xác định bộ máy, con người, có dự toán nguồn thu trong 5 năm từ dự án cấp nhà nước, từ doanh nghiệp và các nguồn liên quan.
Cuối cùng là sự chia sẻ, phối hợp giữa viện, trường với doanh nghiệp. Ai vận hành, đóng góp như thế nào phải có cơ chế rõ ràng. Những đề án đáp ứng yêu cầu như vậy Bộ mới có thể phê duyệt.
 |
| Các đại biểu tham dự phiên chất vấn ngày 12/11. Ảnh: Đức Thanh |
Cùng với lựa chọn đúng dự án, cơ chế thanh toán kinh phí nghiên cứu cũng được đại biểu quan tâm. Đại biểu Bùi Xuân Hải (đoàn TP. Hải Phòng) phản ánh nhiều nhà khoa học phàn nàn về thủ tục hành chính rườm rà, phức tạp, đặc biệt là thanh, quyết toán tài chính, làm giảm cơ hội nghiên cứu.
Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết đã nhận được khá nhiều câu hỏi về việc thanh, quyết toán còn nhiều thủ tục, nhà khoa học vẫn bị phiền phức. Để làm rõ cách tháo gỡ, Bộ trưởng dẫn việc thiết kế chương trình công nghệ chiến lược theo các mốc thực hiện.
Ví dụ, một đề tài có thể gồm bốn mốc: nghiên cứu chế tạo phiên bản thử nghiệm; đưa vào thử nghiệm; đánh giá chất lượng; thương mại hóa. Các mốc do cơ quan chủ trì nhiệm vụ xác định, được hội đồng khoa học thẩm định, đồng thời dự toán được lập theo từng mốc. Khi hội đồng thẩm định, đánh giá mốc đầu tiên đã đạt, quy trình thanh toán sẽ giải ngân cho nhà khoa học mà không cần chứng từ, giấy tờ. Đây là nỗ lực đưa cách quản lý đề tài, nhiệm vụ khoa học, công nghệ trên thế giới vào quy định của Việt Nam.
Một khoảng trống tài chính khác được đại biểu Trần Thị Nhị Hà (đoàn TP. Hà Nội) đặt ra là giai đoạn từ nghiên cứu đến thương mại hóa, thường được gọi là “thung lũng chết”. Đại biểu đề nghị làm rõ giải pháp hỗ trợ và việc phối hợp hướng dẫn ưu đãi thuế đối với chi nghiên cứu, phát triển, hoàn thiện công nghệ.
 |
| Đại biểu Trần Thị Nhị Hà (đoàn TP. Hà Nội) |
Bộ trưởng cho rằng đây là bước khó khăn nhất, bởi công nghệ chỉ là một phần. Dẫn ví dụ chế biến hoạt chất từ vỏ sầu riêng, ông phân tích dù đã nắm công nghệ, vẫn phải đầu tư nhà máy, mở rộng quy mô, làm tiếp thị, hình thành thị trường và mức giá phù hợp. Đây là giai đoạn cần nhiều vốn nhất.
“Rủi ro trong bước này rất cao, chính vì vậy cho nên rất cần đầu tư mang tính chất đầu tư mạo hiểm và hiện nay mình chưa có nhiều quỹ như vậy”, Bộ trưởng nói.
Trả lời đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (đoàn TP. Hồ Chí Minh) về khó khăn công nhận tài sản trí tuệ, công nghệ làm phần vốn đối ứng, Bộ trưởng cũng nhận định khâu thẩm định giá trị công nghệ còn lúng túng. Giá trị vô hình, tính sáng tạo khó xác định; cơ sở dữ liệu về sản phẩm tương tự còn hạn chế, trong khi người đứng đầu tổ chức e ngại trách nhiệm.
Trước thực tế này, Bộ đang từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu, xây dựng mẫu thẩm định cho một số lĩnh vực có nhiều sáng chế, công nghệ có thể thương mại hóa, đồng thời phát triển đội ngũ chuyên gia tư vấn, học tập kinh nghiệm nước ngoài. “Nếu chúng ta không giải quyết bài toán định giá này sẽ rất khó phát triển”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhận định.
