Sàng lọc cổ phiếu cho danh mục mới

Sau khi thị trường chứng khoán Việt Nam được FTSE Russell nâng hạng, câu chuyện đầu tư không chỉ dừng ở kỳ vọng dòng vốn quốc tế mà còn đặt ra bài toán lựa chọn phương thức tiếp cận thị trường. Khi cơ hội giữa các cổ phiếu có sự khác biệt, cách xây dựng, sàng lọc và quản lý danh mục cũng trở thành yếu tố đáng chú ý đối với nhà đầu tư.

Theo TS. Lê Đức Khánh - Giám đốc Phân tích, Công ty CP Chứng khoán VPS, sau 26 năm hình thành và phát triển, thị trường chứng khoán Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn và hiện bước sang một chặng phát triển mới. Việc được FTSE Russell nâng hạng từ ngày 21/9/2026 là một dấu mốc quan trọng, song không đồng nghĩa tất cả cổ phiếu trên thị trường đều có diễn biến giống nhau.

Sau nâng hạng, nhà đầu tư có thêm cách tiếp cận thị trường. Ảnh: Lê Toàn.

Thực tế này đặt ra bài toán lựa chọn danh mục, nhất là khi dòng vốn quốc tế cũng có những tiêu chí sàng lọc riêng. Ông Khánh cho biết, với các quỹ thụ động, quy mô vốn hóa là một trong những yếu tố quan trọng, bên cạnh thanh khoản, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) và dư địa sở hữu nước ngoài. Một cổ phiếu cần đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chí mới có khả năng phù hợp với yêu cầu của từng bộ chỉ số hoặc danh mục đầu tư.

Ở góc độ phương thức đầu tư, bà Lê Thị Lệ Hằng - Tổng Giám đốc Saigon Capital cho rằng, đầu tư theo chỉ số là cách nhà đầu tư sở hữu một rổ cổ phiếu đại diện cho thị trường, thay vì tập trung tìm kiếm một số cổ phiếu riêng lẻ với mục tiêu vượt hiệu suất chung. Danh mục được xây dựng và vận hành theo một bộ quy tắc xác định trước, hướng tới bám sát diễn biến của chỉ số với tính kỷ luật cao.

Để hình thành một bộ chỉ số, trước hết cần xác định phạm vi cổ phiếu được xem xét. Từ tập hợp ban đầu, các cổ phiếu tiếp tục được sàng lọc theo những tiêu chí như quy mô vốn hóa, free-float và thanh khoản. Những mã có quy mô quá nhỏ hoặc không đáp ứng điều kiện của bộ chỉ số sẽ không được đưa vào danh mục.

Sau quá trình sàng lọc, tỷ trọng của từng cổ phiếu trong rổ được xác định theo phương pháp của từng chỉ số. Một cách phổ biến là phân bổ dựa trên vốn hóa điều chỉnh theo free-float. Theo đó, doanh nghiệp có quy mô vốn hóa tự do chuyển nhượng lớn hơn thường có tỷ trọng cao hơn. Danh mục sau đó được rà soát và tái cân bằng định kỳ theo quý hoặc 6 tháng, tùy quy tắc, để bổ sung những cổ phiếu đáp ứng tiêu chuẩn và loại các mã không còn đáp ứng yêu cầu.

Cách tiếp cận theo bộ quy tắc cũng tạo ra khác biệt so với việc nhà đầu tư tự lựa chọn từng cổ phiếu. Theo bà Hằng, khi tự xây dựng danh mục, quyết định có thể chịu tác động của tâm lý và biến động ngắn hạn. Trong khi đó, danh mục theo chỉ số được vận hành trên các tiêu chí đã xác lập. Việc sở hữu một rổ cổ phiếu còn giúp giảm mức độ phụ thuộc vào diễn biến của riêng một mã, đồng thời giảm thời gian tìm kiếm và phân tích từng doanh nghiệp đối với những nhà đầu tư không có điều kiện nghiên cứu chuyên sâu.

Từ chọn cổ phiếu đến direct indexing

Tuy nhiên, cách thức xây dựng danh mục theo nguyên tắc không làm mất đi vai trò của chất lượng doanh nghiệp. Ông Khánh chỉ ra rằng, khi phân tích cổ phiếu, nhà đầu tư vẫn cần xem xét nhiều yếu tố, trong đó kết quả kinh doanh và chất lượng hoạt động là những tiêu chí quan trọng. Thu nhập, lợi nhuận sau thuế, định giá, triển vọng dòng tiền và khả năng tăng trưởng trong tương lai đều có thể được sử dụng để đánh giá doanh nghiệp.

Ngoài những doanh nghiệp ghi nhận tăng trưởng lợi nhuận, thị trường còn có các nhóm mang đặc điểm khác nhau. Chẳng hạn, doanh nghiệp thuộc những ngành có tính chu kỳ như hóa chất, dầu khí có thể ghi nhận sự cải thiện kết quả kinh doanh khi bước vào giai đoạn thuận lợi của chu kỳ. Một số doanh nghiệp sau quá trình tái cấu trúc cũng có thể xuất hiện thay đổi về hoạt động kinh doanh. Bên cạnh đó, các cổ phiếu có mức định giá thấp hơn giá trị sổ sách hoặc thấp so với giá trị tài sản vốn lưu động có thể được xem xét, nhưng cần gắn với tình hình cụ thể của từng doanh nghiệp và từng thời điểm.

Sự khác biệt giữa các cổ phiếu càng đáng chú ý khi thị trường bước sang giai đoạn sau nâng hạng. Chuyên gia từ VPS nhận định, không phải tất cả cổ phiếu đều diễn biến đồng thuận với xu hướng chung. Một số mã có thể tăng cùng thị trường trong dài hạn, trong khi những cổ phiếu khác có thể đi ngang hoặc điều chỉnh. Vì vậy, việc xác định phương pháp, chiến lược và thời gian đầu tư vẫn có vai trò quan trọng.

Cùng với cách đầu tư thông qua các quỹ chỉ số, sự phát triển của công nghệ đang mở thêm phương thức tiếp cận trực tiếp hơn. Bà Hằng cho biết, ETF hiện là một trong những hình thức đầu tư theo chỉ số quen thuộc. Với ETF, nhà đầu tư sở hữu chứng chỉ quỹ, còn quỹ trực tiếp nắm giữ rổ cổ phiếu cấu thành danh mục. Nhà đầu tư vì vậy sở hữu các cổ phiếu một cách gián tiếp và không thể tự loại bỏ hoặc bổ sung từng mã theo mong muốn.

Trong khi đó, direct indexing cũng hướng tới việc bám theo một chỉ số nhưng khác biệt ở hình thức sở hữu. Thay vì mua chứng chỉ quỹ, nhà đầu tư trực tiếp sở hữu từng cổ phiếu trong rổ trên tài khoản chứng khoán của mình. Với cách thức này, nhà đầu tư trở thành cổ đông trực tiếp của từng doanh nghiệp, được nhận cổ tức và thực hiện các quyền tương ứng với lượng cổ phiếu nắm giữ. Đồng thời, từng cổ phiếu và giá trị tương ứng trong danh mục có thể được theo dõi trực tiếp trên tài khoản.

Dù vậy, ETF vẫn có những đặc điểm riêng về tính đơn giản, yêu cầu vốn tối thiểu tương đối thấp và khả năng giao dịch thuận tiện tương tự cổ phiếu. Trong khi đó, direct indexing trước đây chủ yếu phù hợp với nhà đầu tư có quy mô vốn lớn, bởi việc mua đầy đủ các cổ phiếu trong rổ và liên tục tái cân bằng đòi hỏi nguồn vốn cũng như công sức quản lý đáng kể. Sự phát triển của công nghệ đang góp phần giảm những rào cản này, qua đó tạo điều kiện để nhà đầu tư cá nhân tiếp cận direct indexing thuận lợi hơn.

Trong giai đoạn mới của thị trường, từ tự lựa chọn cổ phiếu, đầu tư qua ETF đến direct indexing, mỗi phương thức có cách thức vận hành và đặc điểm riêng. Điểm chung vẫn nằm ở việc xác lập tiêu chí sàng lọc, phân bổ danh mục, đánh giá chất lượng doanh nghiệp và duy trì kỷ luật đầu tư.