Doanh nghiệp trước “bài toán xanh”

Theo thống kê của Ngân hàng Nhà nước, tổng dư nợ tín dụng xanh tính đến quý I/2026 đạt 828.000 tỷ đồng, tăng gấp 4,6 lần so với năm 2017 - thời điểm bắt đầu triển khai. Tuy tăng trưởng đều, nhưng tín dụng xanh mới chỉ chiếm 4,3% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, cho thấy tiềm năng phát triển vẫn còn rất lớn.

Đồ họa: Ánh Tuyết.

Theo đánh giá của bà Hoàng Thị Diệu Thúy - Giám đốc quan hệ khách hàng cấp cao, Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Định chế Tài chính (HSBC Việt Nam), thị trường tài chính bền vững sẽ còn tiếp tục mở rộng bởi nhu cầu chuyển đổi của doanh nghiệp Việt Nam không hề nhỏ.

Có rất nhiều lý do thúc đẩy doanh nghiệp Việt hướng đến “xanh hóa” hoạt động. Đại diện HSBC chỉ rõ, trước hết, tình hình biến đổi khí hậu ngày càng để lại nhiều tác động trực tiếp lên tài sản và dòng tiền của doanh nghiệp, từ bão lũ, ngập lụt, nắng nóng kéo dài, hạn hán đến xâm nhập mặn.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh giá năng lượng biến động mạnh như hiện nay, mục tiêu tiết kiệm điện, tối ưu hóa vận hành đã trở nên thiết yếu và “đánh thẳng” vào kinh tế, chứ không chỉ đơn thuần là câu chuyện về trách nhiệm. Xét tổng thể, “xanh hóa” thường đi cùng với ứng dụng công nghệ hiện đại hóa, giảm hao hụt và tăng hiệu suất.

Kỳ vọng của nhà đầu tư, đối tác, nhân viên và người tiêu dùng cũng là động lực khiến doanh nghiệp cần phải xanh hóa. Nếu họ muốn tham gia vào chuỗi cung ứng và mở rộng thị trường xuất khẩu, yêu cầu về sự minh bạch thông tin, truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải trở thành yếu tố không thể xem nhẹ.

“Điểm đáng chú ý là các yếu tố này không chỉ tác động lên một nhóm doanh nghiệp. Từ doanh nghiệp xuất khẩu, doanh nghiệp sản xuất nội địa, đến doanh nghiệp dịch vụ và logistics, ai cũng sẽ gặp một phiên bản nào đó của “bài toán xanh”, hoặc để giảm chi phí, hoặc để giữ thị trường, hoặc để quản trị rủi ro, cho tới tính trách nhiệm lớn hơn đối với xã hội và nền kinh tế” - đại diện HSBC nêu góc nhìn.

Đa dạng công cụ tài chính, khoản vay

Điểm then chốt là vốn cho chuyển đổi xanh không chỉ là một khoản vay dài hạn cho một dự án lớn. Doanh nghiệp cần một loạt công cụ tài chính đa dạng, phù hợp cả nhu cầu vốn lưu động, lẫn đầu tư cho tài sản cố định như: thiết bị, dây chuyền, hạ tầng năng lượng, xử lý nước… Khi nhìn theo nhu cầu sử dụng vốn như vậy, tài chính bền vững sẽ bớt “xa vời” và trở thành một phần của kế hoạch kinh doanh.

Doanh nghiệp không thiếu công cụ tài chính để giải “bài toán xanh”. Ảnh minh họa.

Bà Hoàng Thị Diệu Thúy nêu rõ, với nhóm công cụ nợ, doanh nghiệp thường có nhiều cách tiếp cận. Nếu có hạng mục đầu tư cụ thể và chứng minh được tác động ví dụ như: thay máy móc tiết kiệm điện, lắp điện mặt trời mái nhà, nâng cấp hệ thống xử lý nước..., khoản vay xanh là lựa chọn phù hợp vì vốn được “đóng khung” cho mục đích rõ ràng.

Nếu doanh nghiệp muốn linh hoạt hơn, vốn có thể dùng cho nhiều nhu cầu, nhưng vẫn cam kết cải thiện hiệu quả bền vững thì khoản vay liên kết bền vững là lựa chọn tối ưu, vì điều kiện vay như lãi suất có thể gắn với một vài chỉ tiêu đo được, chẳng hạn như: giảm tiêu thụ năng lượng trên một đơn vị sản phẩm hoặc tăng tỷ lệ nguyên liệu đạt chuẩn...

Nếu năng lực báo cáo đáp ứng yêu cầu thị trường, trái phiếu xanh có thể là kênh bổ sung để đa dạng hoá nguồn vốn trung dài hạn.

Tuy nhiên, để tài chính bền vững thực sự đi vào nền kinh tế, chúng ta không thể chỉ nói về vốn đầu tư.

Bởi theo bà Thúy, nhiều doanh nghiệp vướng nhất ở vốn lưu động: mua nguyên liệu, đáp ứng đơn hàng, kéo dài kỳ thanh toán, hoặc cần vốn để cải thiện quy trình theo yêu cầu của khách hàng... Đây là lúc tài trợ thương mại trở thành “mảnh ghép” quan trọng.

Các công cụ như: tài trợ xuất nhập khẩu, tín dụng thư/bảo lãnh, tài trợ khoản phải thu, hay tài trợ chuỗi cung ứng bám sát dòng hàng và dòng tiền, nên phù hợp với doanh nghiệp có đơn hàng nhưng thiếu vốn quay vòng.

Khi các giải pháp được thiết kế để khuyến khích tiêu chí bền vững, ví dụ ưu tiên nhà cung cấp đáp ứng tiêu chuẩn, hoặc gắn điều kiện với minh bạch dữ liệu..., doanh nghiệp có thể “xanh hoá” hoạt động thường nhật, mà không phải chờ một dự án lớn mới tiếp cận được vốn.

Chọn đúng hạng mục chuyển đổi để mở “cánh cửa” vốn xanh

Theo đại diện HSBC, để tiếp cận tài chính bền vững, doanh nghiệp không nhất thiết phải bắt đầu bằng một bộ báo cáo dày hàng trăm trang. Điều quan trọng hơn là chọn đúng “điểm rơi”, những hạng mục chuyển đổi vừa tạo tác động môi trường, vừa có hiệu quả tài chính đủ rõ để ngân hàng và nhà đầu tư “đọc” được.

“Thay vì dàn trải, doanh nghiệp nên ưu tiên 2 - 3 hạng mục có thể chứng minh lợi ích nhanh như tiết kiệm điện/nhiên liệu, giảm hao hụt nguyên vật liệu, tối ưu logistics, hoặc cải thiện quy trình để giảm lỗi và giảm phế phẩm. Đây là cách biến chuyển đổi xanh từ khẩu hiệu thành bài toán năng suất” - bà Thúy khuyến nghị.

Bước tiếp theo là đóng gói các hạng mục đó thành một kế hoạch chuyển đổi trong vòng 12 - 24 tháng chẳng hạn, có mục tiêu và chỉ tiêu đo được. Tiếp đó là yếu tố thường bị xem nhẹ, nhưng lại quyết định khả năng được duyệt vốn về dữ liệu tối thiểu. Điểm mấu chốt không phải là dữ liệu “hoàn hảo”, mà là dữ liệu nhất quán và có thể đối soát theo thời gian.

Song song, doanh nghiệp cần thiết lập một mức quản trị nội bộ đủ để triển khai và báo cáo. Doanh nghiệp cũng cần chủ động quản trị rủi ro “greenwashing” (tẩy xanh) theo cách đơn giản: chỉ cam kết những gì đo được, lưu bằng chứng (hoá đơn, hợp đồng, biên bản nghiệm thu, dữ liệu vận hành) và sẵn sàng đối soát.

Cách làm này không chỉ để “đúng chuẩn”, mà còn bảo vệ chính doanh nghiệp trước rủi ro uy tín và rủi ro pháp lý khi thị trường ngày càng coi trọng tính minh bạch. Khi doanh nghiệp làm tốt các bước trên, tài chính bền vững sẽ không còn là một cánh cửa khó mở mà trở thành một lựa chọn vốn hợp lý cho tăng trưởng dài hạn.

Bên cạnh đó, Chính phủ đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy phát triển tài chính bền vững.

“Các tiêu chuẩn xanh và cơ chế chứng nhận nằm trong nhóm chính sách ESG mà 56% doanh nghiệp tại Việt Nam mong muốn Chính phủ triển khai trong tương lai” - đại diện HSBC cho biết.

Khi những mảnh ghép được triển khai đồng bộ, tài chính bền vững sẽ trở thành đòn bẩy để cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam nâng cấp, bền bỉ và cạnh tranh hơn trong một thế giới đang xanh hoá rất nhanh./.

Bà Hoàng Thị Diệu Thúy - Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Định chế Tài chính (HSBC Việt Nam). Công cụ nợ là “đòn bẩy”, tài trợ thương mại là “dầu bôi trơn” “Công cụ nợ thường là “đòn bẩy” cho các khoản đầu tư tạo thay đổi mang tính cấu trúc như: thiết bị, công nghệ, hạ tầng...; còn tài trợ thương mại là “dầu bôi trơn” giúp chuyển đổi xanh chạy được trong guồng máy kinh doanh hằng ngày. Khi hai nhóm công cụ này được dùng đúng chỗ, doanh nghiệp sẽ có lộ trình vốn liền mạch, đầu tư để giảm tiêu hao và rủi ro, đồng thời có vốn lưu động để duy trì đơn hàng và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường”.