Khoảng trống trong bức tranh tài chính xanh Việt Nam

TS. Fiza Qureshi - giảng viên cấp cao ngành Tài chính tại Đại học RMIT Việt Nam cho biết, các khuôn khổ phát triển bền vững toàn cầu, đặc biệt là Hiệp định Paris và các Mục tiêu phát triển bền vững của Liên hợp quốc, đã định hình lại cả ưu tiên của các tổ chức lẫn kỳ vọng của người tiêu dùng.

Nhận thức về môi trường gia tăng cùng áp lực từ các bên liên quan đã thôi thúc các tổ chức tài chính tích hợp các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị (ESG) vào nhiều sản phẩm bán lẻ hơn. Tài chính bán lẻ xanh đang dần trở thành cơ chế quan trọng để thúc đẩy tài chính bền vững trên quy mô lớn.

Hộ kinh doanh nhỏ được vay với lãi suất thấp để lắp đặt điện mặt trời áp mái là một trong những ví dụ của tài chính bán lẻ xanh. Ảnh: ESP/GIZ

Một hộ kinh doanh nhỏ được vay với lãi suất thấp để lắp đặt điện mặt trời áp mái, hay một khách hàng cá nhân được hưởng lãi suất vay thế chấp ưu đãi khi mua nhà tiết kiệm năng lượng… là những ví dụ thực tế của tài chính bán lẻ xanh - một phân khúc đang mở rộng trong ngành tài chính với khả năng gắn kết hành vi tài chính hộ gia đình với các mục tiêu lớn hơn về khí hậu và phát triển bền vững.

TS. Đào Lê Trang Anh - giảng viên cấp cao ngành Tài chính tại RMIT Việt Nam nhận định, tài chính bán lẻ xanh tại Việt Nam là một phân khúc mới nổi trong bức tranh tài chính bền vững rộng lớn hơn. Tín dụng xanh đã mở rộng nhanh chóng, tăng trưởng hơn 20% mỗi năm kể từ năm 2017, đạt khoảng 780 nghìn tỷ đồng vào cuối năm 2025.

Tuy nhiên, tín dụng xanh tại Việt Nam mới chỉ tập trung vào cho vay doanh nghiệp, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp xanh, năng lượng tái tạo, công trình xanh và giao thông vận tải xanh. Sự tham gia của các cá nhân vẫn còn hạn chế. “Điều này phản ánh sự mất cân bằng cấu trúc, trong đó nguồn vốn xanh chủ yếu gắn liền với các dự án và chưa thâm nhập sâu vào các hộ gia đình” - TS. Đào Lê Trang Anh phân tích.

Ở cấp độ bán lẻ, các tổ chức tài chính đã bắt đầu giới thiệu những sản phẩm hướng đến môi trường xanh. Ví dụ, HSBC từng cung cấp khoản vay xanh cho các cá nhân muốn đầu tư vào hệ thống điện mặt trời áp mái, hay Standard Chartered đưa ra các sản phẩm vay mua nhà ở xanh. Nhưng, các sản phẩm ra mắt ở Việt Nam chưa đa dạng bằng các thị trường phát triển hơn; hiểu biết của người tiêu dùng về các sản phẩm này cũng còn thấp và hệ sinh thái hỗ trợ chưa phát triển đầy đủ.

Một điểm tích cực, theo TS. Đào Lê Trang Anh, là môi trường chính sách tại Việt Nam đang ngày càng thuận lợi hơn, tạo nền tảng quan trọng cho việc mở rộng thị trường. Trong số các sáng kiến chính sách, có thể kể đến việc xây dựng Danh mục xanh quốc gia (Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg) và việc Ngân hàng Nhà nước ban hành các văn bản hướng dẫn tín dụng xanh.

Bên cạnh đó, Ngân hàng Nhà nước đã trình dự thảo nghị định hướng dẫn chính sách hỗ trợ lãi suất 2% hằng năm cho các doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh vay vốn để thực hiện các dự án xanh, tuần hoàn và áp dụng khung tiêu chuẩn ESG.

“Khơi thông” thị trường bằng khung pháp lý rõ ràng và ưu đãi đủ hấp dẫn

Theo TS. Fiza Qureshi, tài chính bán lẻ xanh chưa phải là một xu hướng phát triển hoàn thiện trên toàn cầu, mà vẫn là một lĩnh vực phân mảnh, chưa đồng đều. Thành công mới chỉ xuất hiện ở những thị trường nơi quy định, thiết kế sản phẩm và kênh phân phối được kết hợp hiệu quả.

“Nhìn chung, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, sự thành công của tài chính bán lẻ xanh phụ thuộc vào độ hài hòa giữa khung pháp lý, đổi mới tài chính và cơ chế tương tác với người tiêu dùng” - TS. Fiza Qureshi cho biết.

Để thúc đẩy lĩnh vực này tại Việt Nam, TS. Đào Lê Trang Anh đề xuất cách tiếp cận đồng bộ từ phía Chính phủ để đảm bảo quy định minh bạch, ưu đãi tài chính, đổi mới sản phẩm và sự tham gia của người tiêu dùng đều được chú trọng.

Theo đó, việc chuẩn hóa quy định là rất cần thiết. Một danh mục phân loại xanh rõ ràng và đáng tin cậy, phù hợp với các thông lệ quốc tế, như khung pháp lý của EU, là rất quan trọng. Kinh nghiệm cho thấy, định nghĩa không rõ ràng về các sản phẩm “xanh” có thể khiến cả ngân hàng và hộ gia đình ngần ngại tham gia thị trường. Tại Việt Nam, việc đẩy nhanh tiến độ ban hành Danh mục xanh quốc gia và yêu cầu công khai, minh bạch thông tin đối với các sản phẩm tài chính bán lẻ sẽ giúp nâng cao độ tin cậy và khả năng so sánh.

Song song với việc chuẩn hóa quy định, ưu đãi tài chính được thiết kế cho các đối tượng và mục tiêu cụ thể sẽ là động lực quan trọng thúc đẩy các hộ gia đình tham gia. Các công cụ như hỗ trợ lãi suất, hoàn thuế và khoản vay xanh có ưu đãi đã phát huy hiệu quả trong việc đẩy mạnh đầu tư vào nhà ở tiết kiệm năng lượng và năng lượng tái tạo. Đối với Việt Nam, việc mở rộng các ưu đãi này, đặc biệt là đối với điện mặt trời áp mái, nhà ở xanh và thiết bị tiết kiệm năng lượng, sẽ kích thích đáng kể nhu cầu ở cấp độ bán lẻ.

Đồng thời, theo chuyên gia của Đại học RMIT, chính sách cần chủ động khuyến khích đổi mới sản phẩm. Tại các thị trường phát triển hơn, tài chính bán lẻ xanh đã vượt ra ngoài khuôn khổ các khoản vay cơ bản để bao gồm vay thế chấp xanh, tài chính tiêu dùng liên kết ESG và các sản phẩm đầu tư bền vững.

Cuối cùng, việc nâng cao nhận thức của người tiêu dùng là điều thiết yếu. Ngay cả khi nhu cầu tồn tại, thì mức độ đón nhận vẫn hạn chế nếu như người dân chưa có nhận thức đầy đủ hoặc cho rằng tác động của tài chính xanh chưa lớn. Việc tích hợp tài chính xanh vào các chương trình giáo dục tài chính, kết hợp với các biện pháp khuyến khích hành vi như phần thưởng và định vị sản phẩm rõ ràng, có thể giúp biến nhận thức thành hành động.

“Thu hẹp khoảng cách cung - cầu sẽ rất quan trọng để mở rộng tài chính xanh đến người tiêu dùng” - TS. Đào Lê Trang Anh nhấn mạnh./.