Hoàn thiện cơ chế, làm rõ trách nhiệm thanh toán
Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 145/2026/TT-BTC thay thế Thông tư 119/2020/TT-BTC, có hiệu lực từ ngày 16/11/2026. Thông tư bao quát hoạt động đăng ký, lưu ký; bù trừ, thanh toán trước và khi triển khai CCP; thanh toán trái phiếu doanh nghiệp niêm yết và quản lý các quỹ bảo đảm thanh toán, phòng ngừa rủi ro.
Ở khâu đăng ký, lưu ký, các quy định được hoàn thiện theo hướng đơn giản hóa thủ tục, phân định rõ trách nhiệm của các bên. Thông tư bổ sung một số trường hợp chuyển quyền sở hữu; hoàn thiện quy định về đăng ký, thay đổi thông tin, hủy đăng ký chứng khoán. Những nội dung về tài khoản lưu ký, chuyển khoản, phong tỏa, giải tỏa, vay và cho vay chứng khoán cũng được điều chỉnh phù hợp với hệ thống KRX.
 |
| Hoạt động nghiệp vụ tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX). Ảnh: Đức Thanh |
Đối với bù trừ, thanh toán trước khi triển khai CCP, thông tư kế thừa cơ chế không yêu cầu nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức có đủ tiền trước khi giao dịch (NPF). Khi triển khai CCP, thành viên bù trừ tiếp tục được tự đánh giá, quyết định mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu đối với giao dịch mua cổ phiếu, chứng chỉ quỹ của nhóm này; cơ chế được mở rộng cho một số nhà đầu tư tổ chức trong nước.
Đi cùng sự linh hoạt là trách nhiệm bảo đảm thanh toán. Thông tư làm rõ vai trò của Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSC), công ty con của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC); quy định trách nhiệm của thành viên bù trừ và cơ chế phối hợp với ngân hàng lưu ký thanh toán.
Quản lý tách biệt tài sản ký quỹ của nhà đầu tư Thông tư 145/2026/TT-BTC yêu cầu thành viên bù trừ, ngân hàng lưu ký thanh toán quản lý tách biệt tài sản ký quỹ bù trừ tới từng khách hàng, tách biệt với tài sản ký quỹ của chính mình và của thị trường chứng khoán phái sinh. Tài sản này được sử dụng để bảo đảm nghĩa vụ, thanh toán giao dịch của chính nhà đầu tư đó. Khi thành viên bù trừ hoặc ngân hàng lưu ký thanh toán giải thể, phá sản, tài sản ký quỹ của nhà đầu tư không được phân chia cho chủ nợ, cổ đông, thành viên góp vốn; phần còn lại sau khi hoàn tất nghĩa vụ thanh toán phải được hoàn trả cho nhà đầu tư. |
Thành viên bù trừ chung chịu trách nhiệm bảo đảm thanh toán sau cùng trước CCP đối với giao dịch qua thành viên giao dịch không bù trừ và ngân hàng lưu ký thanh toán. Các quy định về hạn mức nhận bù trừ, ký quỹ và xử lý mất khả năng thanh toán góp phần kiểm soát rủi ro khi mở rộng khả năng giao dịch.
Trao đổi với phóng viên, ông Lương Duy Phước - Giám đốc Phân tích, Công ty Chứng khoán Kafi cho rằng, đây là bước nâng cấp quan trọng đối với hạ tầng sau giao dịch. Cơ chế CCP giúp quản lý tập trung rủi ro đối tác, trong khi bù trừ đa phương hỗ trợ các bên thanh toán trên cơ sở nghĩa vụ ròng, nâng hiệu quả vận hành và tiệm cận thông lệ quốc tế.
Với nhà đầu tư tổ chức, đặc biệt là khối ngoại, ông Phước đánh giá cơ chế mua cổ phiếu không phải có đủ toàn bộ tiền trước khi đặt lệnh có ý nghĩa trong tháo gỡ rào cản tiếp cận thị trường. Sự thuận lợi về vận hành tác động trực tiếp đến khả năng phân bổ vốn của nhà đầu tư quốc tế và sức hấp dẫn của thị trường sau nâng hạng.
Năng lực thành viên phải theo kịp thay đổi
Khuôn khổ vận hành thuận lợi hơn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn đối với các trung gian. Theo ông Phước, các công ty chứng khoán cần chuẩn bị trên ba phương diện. Trước hết là năng lực tài chính để đáp ứng nghĩa vụ đóng góp và ký quỹ. Công nghệ phải đủ khả năng cập nhật kịp thời trạng thái tài sản, nghĩa vụ thanh toán. Hệ thống quản trị rủi ro cần kiểm soát tốt rủi ro đối tác, quản lý tài sản bảo đảm và xử lý trường hợp khách hàng mất khả năng thanh toán.
“Tôi cho rằng đây cũng là một phép thử đối với năng lực của các công ty chứng khoán trong giai đoạn thị trường mở rộng”, ông Phước nhận định. Khi cơ chế giao dịch thuận lợi hơn và dòng vốn có khả năng tăng lên, yêu cầu quản trị rủi ro phải đi trước tốc độ tăng trưởng giao dịch. Mục tiêu là giúp thị trường vừa mở rộng quy mô giao dịch, vừa hấp thụ dòng vốn lớn hơn một cách an toàn và bền vững.
Cũng liên quan đến việc chuẩn bị công nghệ, ông Trương Hiền Phương - Giám đốc cấp cao, Công ty CP Chứng khoán KIS Việt Nam nhấn mạnh tính đồng bộ của hệ thống. Nếu công nghệ tại công ty chứng khoán thiếu tương thích hoặc kết nối không thông suốt với sở giao dịch và hệ thống lưu ký, bù trừ, các lỗi phát sinh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tài khoản và giao dịch của nhà đầu tư.
Theo ông Phương, các công ty chứng khoán cần nâng cấp hệ thống giao dịch, phối hợp kiểm thử với sở giao dịch và các đơn vị liên quan để bảo đảm kết nối thông suốt. Chuẩn bị đầy đủ trước khi triển khai cơ chế mới sẽ giúp hạn chế sai sót trong vận hành, bảo đảm sự thuận tiện, hiệu quả cho nhà đầu tư.
Cùng với trách nhiệm thành viên, thông tư hoàn thiện quy định quản lý, sử dụng Quỹ hỗ trợ thanh toán, Quỹ bù trừ và Quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ. Chế độ báo cáo cũng được rà soát, giảm những báo cáo không cần thiết, phù hợp định hướng chuyển đổi số.
