Đó là nội dung ra tại hội thảo trực tuyến “Chuyển đổi từ tuân thủ sang dẫn dắt chuỗi giá trị nông lâm nghiệp toàn cầu: Thực trạng và cơ hội của Việt Nam trong tương lai”, diễn ra chiều 22/9 do Mạng lưới nghiên cứu chính sách nông lâm nghiệp tổ chức.

Thông tin tại hội thảo, ông Nguyễn Quốc Khanh - Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Chủ tịch HĐQT Tập đoàn AA cho biết, xuất khẩu gỗ, nội thất và hàng mỹ nghệ của Việt Nam đã tăng từ khoảng 300 triệu USD cách đây 20 năm lên 17,2 tỷ USD năm 2025, với giá trị xuất siêu gần 12 tỷ USD.

Việt Nam đã hình thành chuỗi cung ứng tương đối đầy đủ từ trồng rừng, nguyên liệu, chế biến đến thiết kế, sản xuất và logistics, tạo việc làm cho khoảng 1 triệu lao động. Tuy nhiên, năng lực sản xuất lớn chưa đồng nghĩa với khả năng quyết định thị trường.

Phần lớn doanh nghiệp vẫn sản xuất theo thiết kế và yêu cầu của đối tác (OEM), trong khi các mô hình ODM và OBM, cho phép tham gia sâu hơn vào thiết kế, phát triển sản phẩm và xây dựng thương hiệu, chưa phổ biến.

Theo ông Khanh, ngành gỗ cần đầu tư mạnh hơn cho thiết kế, thương hiệu, tính bền vững, minh bạch và truy xuất nguồn gốc; đồng thời chuyển từ chạy theo yêu cầu sang dự báo thị trường. Việc nhận diện sớm thay đổi về thị hiếu, công nghệ và tiêu chuẩn sẽ giúp doanh nghiệp chuẩn bị trước thay vì chỉ đáp ứng khi yêu cầu đã trở thành bắt buộc.

Cà phê Việt Nam kỳ vọng đạt kim ngạch xuất khẩu 9 tỷ USD trong năm 2026. Ảnh: Vũ Long

Với cà phê, điểm nghẽn là chuyển lợi thế sản lượng, nhất là robusta, thành giá trị cao hơn. Ông Thái Như Hiệp - Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, Chủ tịch Công ty TNHH Vĩnh Hiệp cho rằng, ngành cần làm chủ chất lượng, dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và các tiêu chuẩn về bền vững, giảm phát thải, thay vì chỉ sản xuất rồi tìm đầu ra.

Liên kết giữa doanh nghiệp cũng cần được tăng cường để hình thành hệ thống tiêu chuẩn, dữ liệu chung. Khi được kiểm soát xuyên suốt từ vùng nguyên liệu đến thị trường, tiêu chuẩn quốc tế có thể trở thành lợi thế trong đàm phán, nâng vị thế ngành hàng.

Với cao su, điểm nghẽn nằm ở cơ cấu sản phẩm. Theo ông Nguyễn Viết Tượng, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam, Việt Nam đứng thứ tư thế giới về sản lượng cao su thiên nhiên và thứ ba về xuất khẩu, nhưng chủ yếu vẫn xuất khẩu cao su thiên nhiên, trong khi chế biến sâu, cao su kỹ thuật và sản phẩm giá trị gia tăng còn hạn chế. Ngành cần chuyển từ chạy theo sản lượng sang nâng giá trị, đẩy mạnh công nghệ, chế biến sâu, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và thương hiệu.

Tại hội thảo, các đại biểu đều nhận định, doanh nghiệp Việt Nam hiện vẫn tập trung nhiều vào sản xuất, chế biến và xuất khẩu, trong khi tiêu chuẩn, yêu cầu thị trường, quy định và mô hình kinh doanh thường được hình thành từ bên ngoài. Bài toán đặt ra là chuyển từ thế tuân thủ luật chơi sang chủ động tham gia định hình chuỗi giá trị.

Muốn vậy, doanh nghiệp cần đầu tư vào công nghệ, phát triển sản phẩm, thương hiệu và năng lực quản trị dữ liệu. Hiệp hội cần tăng vai trò kết nối, cung cấp thông tin, dự báo thị trường và đại diện ngành hàng; trong khi cơ quan quản lý cần tạo môi trường chính sách, tiêu chuẩn và hạ tầng dữ liệu phù hợp.

Trong đó, dữ liệu về vùng nguyên liệu, sản lượng, chất lượng, truy xuất nguồn gốc, phát thải và thị trường ngày càng trở thành yếu tố quan trọng. Đây không chỉ là công cụ quản lý, mà còn quyết định khả năng đáp ứng yêu cầu của người mua và tiếp cận các phân khúc có giá trị cao hơn.

Ông Tô Xuân Phúc - Giám đốc điều hành Tổ chức Forest Trends cho rằng, Việt Nam cần chuyển từ vị thế một nơi sản xuất, cung ứng sang một đối tác đáng tin cậy trong chuỗi giá trị. Truy xuất nguồn gốc, minh bạch chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn và dữ liệu cần được nhìn nhận không chỉ như yêu cầu tuân thủ mà còn là cơ sở tạo dựng niềm tin và mở rộng khả năng tham gia vào các khâu có giá trị cao hơn.

Vì vậy, mục tiêu của xuất khẩu không chỉ là để thế giới biết Việt Nam sản xuất được gì, mà quan trọng hơn là tin Việt Nam có đủ năng lực để cùng phát triển và tạo ra giá trị trong chuỗi.