Để hiện thực hóa cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, Việt Nam cần huy động khoảng 700 tỷ USD cho lộ trình chuyển đổi dài hạn. Quy mô vốn lớn đặt ra yêu cầu mở rộng nguồn lực ngoài ngân sách, đặc biệt là vốn tư nhân và dòng vốn quốc tế.
Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Quang Thuân - Chủ tịch Hội đồng Quản trị kiêm Tổng Giám đốc FiinGroup, nguồn tiền không phải vấn đề lớn nhất. Các nhà đầu tư quốc tế có nhu cầu đối với dự án, sản phẩm xanh và sẵn sàng phân bổ lượng vốn đáng kể. Điểm nghẽn nằm ở khả năng đưa nguồn vốn này đến những dự án phù hợp tại Việt Nam.
 |
| Nhu cầu vốn cho chuyển đổi xanh của Việt Nam lên tới hàng trăm tỷ USD. Ảnh: SHUTTERSTOCK |
Thực tế, sức hấp dẫn của nhiều dự án xanh trong nước vẫn chưa đáp ứng đầy đủ “khẩu vị” của nhà đầu tư nước ngoài, nhất là khả năng chuyển hóa từ dự án thành tài sản có thể đầu tư. Quy mô nhiều dự án còn nhỏ, trong khi việc thiết kế, cấu trúc dự án chưa theo kịp yêu cầu của các dòng vốn lớn. Khoảng trống này thể hiện ở những lĩnh vực cần nguồn lực dài hạn như metro, cao tốc, cảng biển hay hạ tầng nước.
Ông Thuân dẫn ví dụ với các dự án phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD). Nếu nhà đầu tư quốc tế rót vốn vào dự án gắn với trung tâm thương mại, nhà ga nhưng lợi ích từ phát triển quỹ đất lại nằm ở khu vực khác, rủi ro của chính dự án sẽ tăng lên. Vì vậy, dòng vốn xanh hiện chủ yếu đi vào các dự án quy mô nhỏ như cấp nước, trong khi những dự án lớn còn hạn chế.
Cách thức dòng vốn quốc tế vào Việt Nam cũng phần nào phản ánh khoảng trống này. Theo ông Thuân, vốn xanh nước ngoài hiện chủ yếu được thực hiện dưới hình thức on-lending, tức nguồn vốn được chuyển qua các tổ chức tín dụng trong nước để cho vay lại.
Bài toán vì thế không chỉ nằm ở việc tìm kiếm thêm nguồn tiền, mà còn là tạo ra các dự án có quy mô và cấu trúc phù hợp để nguồn vốn dài hạn có thể tham gia.
Yêu cầu này càng rõ hơn trong bối cảnh nhu cầu đầu tư hạ tầng tại các đô thị lớn gia tăng, trong khi nguồn lực công chỉ đáp ứng một phần. Riêng TP. Hồ Chí Minh, tổng nhu cầu vốn cho hạ tầng giao thông và hạ tầng kỹ thuật giai đoạn 2026 - 2030 dự kiến khoảng 3,17 triệu tỷ đồng, trong khi khả năng cân đối từ ngân sách khoảng 975.120 tỷ đồng, tương đương 31%. Khoảng cách giữa nhu cầu đầu tư và nguồn lực công cho thấy dư địa lớn để huy động thêm nguồn lực từ khu vực tư nhân và các định chế tài chính trong và ngoài nước.
Khi nguồn vốn quốc tế và nhu cầu đầu tư cùng hiện hữu, vấn đề đặt ra là hình thành các kênh kết nối đủ khả năng đưa dòng tiền đến những dự án phù hợp, đồng thời chuẩn hóa dự án theo yêu cầu của thị trường.
PGS.TS Nguyễn Hữu Huân - Phó Chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh (VIFC-HCMC) cho rằng, tài chính xanh cần được nhìn nhận như một lớp hạ tầng tăng trưởng xuyên suốt, thay vì chỉ là một dòng sản phẩm riêng lẻ.
Chuẩn hóa dự án để đón vốn quốc tếTheo ông Paul Xavier - Chuyên gia Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), vốn quốc tế cho chuyển đổi xanh không thiếu, nhưng nhà đầu tư cần hệ thống phân loại xanh rõ ràng, dữ liệu minh bạch và danh mục dự án được chuẩn bị bài bản. Bên cạnh tài chính xanh, Việt Nam cần phát triển tài chính chuyển đổi để hỗ trợ các ngành phát thải lớn như thép, xi măng, hóa chất, nông nghiệp và vận tải giảm phát thải. Các khoản đầu tư cần có lộ trình rõ ràng, mục tiêu đo lường được và cơ chế báo cáo minh bạch. |
Theo định hướng này, VIFC-HCMC được xác định là một trong những đầu mối kết nối nguồn vốn từ cộng đồng tài chính quốc tế với nhu cầu đầu tư trong nước. Nguồn vốn được huy động từ quốc tế, dẫn dắt thông qua trung tâm tài chính và giải ngân cho các dự án, công trình xanh. Cùng với đó, việc chuẩn hóa dữ liệu và giảm thiểu rủi ro được kỳ vọng hỗ trợ chuyển các dự án liên quan đến khí hậu thành tài sản có thể đầu tư, niêm yết và giao dịch xuyên biên giới.
Hướng đi này đang có thêm những bước triển khai mới. Tại cuộc họp Hội đồng điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam ngày 19/8, các cơ quan điều hành đã đề xuất 6 nhóm sản phẩm ưu tiên, trong đó có quỹ đầu tư và quản lý tài sản, tín chỉ các-bon quốc tế, công nghệ tài chính và trái phiếu phát hành trong trung tâm tài chính quốc tế.
Nếu trung tâm tài chính đóng vai trò kết nối dự án với nguồn vốn quốc tế, ở cấp độ chính sách, yêu cầu đặt ra là tạo nền tảng để các dòng vốn này có thể tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển đổi xanh. Theo Bộ Tài chính, trong triển khai Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn 2050, các cơ chế, chính sách đang được hoàn thiện trên nhiều cấu phần, từ ngân sách nhà nước, chính sách thuế, thị trường tài chính xanh đến huy động vốn quốc tế và phát triển thị trường các-bon.
Trong đó, nguồn lực ngân sách không chỉ trực tiếp tài trợ cho các nhiệm vụ xanh, mà còn tạo nền để thu hút thêm các nguồn vốn khác. Các tiêu chí xanh, thích ứng khí hậu và tác động xã hội đã được lồng ghép vào quá trình phân bổ ngân sách và lựa chọn dự án đầu tư công. Nguồn lực cho bảo vệ môi trường, hạ tầng chống chịu thiên tai, cải thiện hệ thống nước sạch và môi trường đô thị cũng tiếp tục được ưu tiên bố trí.
Đáng chú ý, theo tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, ngân sách nhà nước còn được đặt vào vai trò “vốn mồi”, tập trung vào những khâu then chốt như giải phóng mặt bằng, hạ tầng khung, hỗ trợ khả thi tài chính và cơ chế chia sẻ rủi ro. Qua đó, nguồn lực công tạo điều kiện để khu vực tư nhân và các định chế tài chính quốc tế tham gia sâu hơn vào các dự án phục vụ chuyển đổi xanh, đồng thời hạn chế áp lực lên ngân sách nhà nước và nợ công.
Bên cạnh nguồn lực công, việc mở rộng các kênh huy động vốn trung và dài hạn cũng là một mắt xích để tăng khả năng tiếp cận vốn của các dự án xanh. Trong đó, thị trường vốn xanh được xác định là một cấu phần quan trọng, với khung pháp lý cho trái phiếu xanh từng bước được hình thành đối với trái phiếu chính phủ, trái phiếu chính quyền địa phương và trái phiếu doanh nghiệp.
Thực tế, một số nguồn vốn đã được huy động thông qua các công cụ này. Giai đoạn 2021 - 2025, các ngân hàng thương mại, doanh nghiệp bất động sản, năng lượng... đã phát hành thành công hơn 1 tỷ USD trái phiếu xanh và trái phiếu liên kết bền vững tại thị trường trong nước và quốc tế. Bộ Tài chính cũng đang phối hợp với các bộ, ngành xây dựng Đề án thí điểm phát hành trái phiếu chính phủ xanh trên cơ sở tiêu chí môi trường và danh mục phân loại xanh đã được phê duyệt.
Từ chuẩn hóa dự án, hình thành đầu mối kết nối vốn quốc tế đến sử dụng nguồn lực công làm “vốn mồi” và phát triển các công cụ huy động vốn dài hạn, các mắt xích cho quá trình dẫn vốn vào chuyển đổi xanh đang từng bước được bổ sung. Với nhu cầu lên tới hàng trăm tỷ USD, việc đưa các dự án xanh trở thành tài sản đủ điều kiện đầu tư sẽ là yếu tố quan trọng để kết nối nguồn vốn sẵn có với nhu cầu thực tế.
