Thống nhất thực thi, hạn chế “độ trễ” chính sách

Trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng mở rộng về quy mô, tốc độ và mức độ số hóa, yêu cầu đặt ra với công tác xử lý vi phạm hành chính không còn dừng ở việc xử lý đúng hành vi, mà phải bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và khả năng dự báo trong thực thi.

Trao đổi với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư, ông Kim Long Biên - Trưởng ban Ban Pháp chế, Cục Hải quan chia sẻ, với lĩnh vực hải quan, mỗi thay đổi về cơ chế xử phạt đều tác động trực tiếp tới hoạt động của doanh nghiệp, hiệu quả quản lý nhà nước và chất lượng môi trường thương mại. Chính vì vậy, việc triển khai các quy định mới luôn đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và đồng bộ.

Cán bộ Hải quan kiểm tra hàng nhập khẩu. Ảnh: CTV

Nhận thức rõ yêu cầu này, ngay sau khi Nghị định số 169/2026/NĐ-CP được Chính phủ ban hành, Đảng ủy Cục Hải quan đã chỉ đạo toàn ngành tập trung nghiên cứu sâu, chủ động tuyên truyền và chuẩn bị đầy đủ điều kiện để triển khai hiệu quả.

Ngày 20/5/2026, Cục Hải quan ban hành công văn hỏa tốc, yêu cầu các đơn vị trực thuộc nghiên cứu kỹ nội dung văn bản, công khai, phổ biến các quy định tới người khai hải quan, người nộp thuế và cộng đồng doanh nghiệp nhằm bảo đảm thực hiện thống nhất.

Cách tiếp cận này cho thấy sự thay đổi rõ nét trong tư duy điều hành của ngành Hải quan: thay vì chờ văn bản có hiệu lực mới triển khai, ngành Hải quan lựa chọn chuẩn bị từ sớm để hạn chế độ trễ chính sách và giảm tối đa khoảng cách giữa ban hành với thực thi.

Theo ghi nhận của phóng viên, đến thời điểm hiện tại, nhiều chi cục hải quan khu vực đã hoàn thành hoặc đang tăng tốc triển khai tập huấn chuyên sâu cho công chức và doanh nghiệp.

Điển hình, tại Chi cục Hải quan khu vực X, chương trình tập huấn về trị giá hải quan và xử lý vi phạm hành chính được tổ chức với sự phối hợp của Ban Nghiệp vụ thuế hải quan và Ban Pháp chế (Cục Hải quan).

Nội dung tập huấn tập trung cập nhật các điểm mới của nghị định; kỹ năng nhận diện hành vi vi phạm; phương pháp lập hồ sơ xử lý; áp dụng chế tài và xử lý các tình huống nghiệp vụ phát sinh trong thực tế. Nhiều tình huống cụ thể được đưa ra trao đổi nhằm thống nhất cách hiểu và hạn chế sai khác trong áp dụng.

Cùng với đó, hoạt động truyền thông tới doanh nghiệp cũng được tăng cường. Việc tiếp cận sớm các quy định mới sẽ giúp doanh nghiệp chủ động rà soát quy trình khai báo, hoàn thiện cơ chế kiểm soát nội bộ và hạn chế rủi ro phát sinh trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý

Theo ông Kim Long Biên, Nghị định số 169/2026/NĐ-CP không đơn thuần sửa đổi kỹ thuật các quy định xử phạt, mà nhằm kịp thời thể chế hóa các chủ trương lớn về hoàn thiện thể chế, hiện đại hóa quản lý nhà nước và chuyển đổi số. Tinh thần xuyên suốt của Nghị định là xử lý nghiêm minh nhưng khả thi; tăng hiệu lực quản lý nhưng đồng thời tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại hợp pháp.

Nghị định được xây dựng trên cơ sở kế thừa các nội dung còn phù hợp của Nghị định số 128/2020/NĐ-CP và Điều 2 Nghị định số 102/2021/NĐ-CP, đồng thời sửa đổi toàn diện những quy định đã phát sinh bất cập trong thực tiễn.

Một trong những điểm nổi bật là bổ sung các trường hợp không xử phạt vi phạm hành chính; hoàn thiện quy định về tang vật vi phạm; bổ sung các hành vi mới phát sinh trong kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan; tăng tính răn đe đối với hành vi khai sai mã số, thuế suất, mức thuế đối với các trường hợp đã được cơ quan quản lý hướng dẫn hoặc xác định trước.

Đặc biệt, lần đầu tiên quy định xử phạt vi phạm hành chính trên môi trường điện tử được đưa vào khuôn khổ pháp lý. Đây là nền tảng quan trọng để thúc đẩy số hóa quy trình xử lý, nâng cao khả năng giám sát, tăng tính minh bạch và giảm chi phí hành chính.

Nghị định cũng bổ sung thẩm quyền xử phạt của lực lượng Công an nhân dân đối với một số trường hợp kết thúc điều tra nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, qua đó rút ngắn quy trình xử lý và nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành.

Đáng chú ý, từ ngày 1/7/2026, khi Nghị định số 169/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực và thay thế hoàn toàn Nghị định số 128/2020/NĐ-CP cùng Điều 2 Nghị định số 102/2021/NĐ-CP, ngành Hải quan sẽ bước sang giai đoạn hoàn thiện khuôn khổ quản lý theo hướng hiện đại hơn.

Trên thực tế, sau gần 6 năm triển khai cơ chế cũ, bối cảnh thương mại quốc tế, chuyển đổi số và yêu cầu quản lý thuế đã thay đổi nhanh chóng, đòi hỏi hệ thống xử lý vi phạm phải đồng bộ hơn, linh hoạt hơn và phản ứng nhanh hơn với thực tiễn.

Đối với cơ quan hải quan, Nghị định số 169/2026/NĐ-CP tạo điều kiện chuyển mạnh sang mô hình quản trị dựa trên dữ liệu, quản lý rủi ro và kiểm soát điện tử.

Đối với doanh nghiệp, Nghị định góp phần tạo môi trường thực thi minh bạch hơn, giảm khác biệt trong cách hiểu quy định, tăng khả năng dự báo chính sách và khuyến khích doanh nghiệp xây dựng hệ thống tuân thủ nội bộ.

Việc đưa Nghị định số 169/2026/NĐ-CP vào cuộc sống không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm, mà còn tạo nền tảng cho mục tiêu xây dựng hải quan số, hải quan thông minh và môi trường thương mại hiện đại trong tiến trình hội nhập.