Một nghiệp vụ không tính room tín dụng, loại khỏi phân loại nợ

Công ty cổ phần Chứng khoán Rồng Việt (VDSC) vừa công bố báo cáo phân tích về nghiệp vụ mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo thư tín dụng (L/C) do chính ngân hàng phát hành, đây được xem là một kênh tài trợ thương mại nằm ngoài room tín dụng và phân loại nợ.

Nghiệp vụ này bắt nguồn từ forfaiting - hoạt động mua hẳn miễn truy đòi khoản phải thu thương mại - vốn là sản phẩm ngân hàng phổ biến và đã được chuẩn hóa quốc tế.

Trong cấu trúc gốc, nhà xuất khẩu bán khoản phải thu như: hối phiếu, kỳ phiếu, bộ chứng từ theo L/C cho một ngân hàng (forfaiter) với mức chiết khấu trên cơ sở miễn truy đòi để nhận thanh toán trước, qua đó, chuyển rủi ro mất khả năng thanh toán của ngân hàng phát hành (issuing bank) và của nhà nhập khẩu sang bên mua bộ chứng từ.

Ngân hàng mua bộ chứng từ sẽ nhận số tiền thanh toán từ ngân hàng phát hành hoặc ngân hàng xác nhận và không có quyền truy đòi khách hàng trong trường hợp không nhận được đầy đủ số tiền từ các ngân hàng này.

Số dư phải thu từ mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo L/C do chính ngân hàng phát hành ước đạt 158.000 tỷ đồng tính đến quý II/2026. Ảnh minh họa.

Theo VDSC, điểm cần lưu ý là trong thông lệ quốc tế, bên mua bộ chứng từ và ngân hàng phát hành thường là hai chủ thể khác nhau - đó chính là điều kiện để rủi ro được chuyển giao rủi ro thực sự.

Khi ngân hàng mua lại chính bộ chứng từ theo L/C do mình phát hành, nghiệp vụ trở thành biến thể tự tài trợ của tài trợ thương mại theo L/C trả chậm.

Điểm cốt lõi là chính ngân hàng phát hành là bên mua lại bộ chứng từ và giải ngân tiền thật cho bên thụ hưởng. “Không có rủi ro nào được chuyển giao ra bên ngoài - ngân hàng đang thanh toán sớm cho nghĩa vụ do chính mình cam kết. Bên có nghĩa vụ hoàn trả cuối cùng là bên đề nghị mở L/C, tức nhà nhập khẩu hoặc người mua trong nước (đối với L/C nội địa)” - VDSC nêu rõ.

Về bản chất kinh tế, đây là một khoản tài trợ vốn lưu động ngắn hạn cho doanh nghiệp là nhà nhập khẩu/người mua. Ở cấu trúc mới, ngân hàng phát hành đồng thời là bên cam kết và bên bỏ vốn.

Theo nhóm phân tích VDSC, Thông tư 21/2024/TT-NHNN ngày 28/6/2024 quy định về nghiệp vụ thư tín dụng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến thư tín dụng (Thông tư 21) đã siết hoạt động thư tín dụng trả chậm có điều khoản trả ngay (UPAS L/C), trong khi mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo L/C do chính ngân hàng phát hành được loại khỏi phạm vi cấp tín dụng

Ngân hàng Nhà nước cũng lập luận rằng, hoạt động mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ không mang bản chất là hình thức cấp tín dụng, mà là khoản mua bán hẳn bộ chứng từ theo thư tín dụng, do đó, thuộc phạm vi hoạt động kinh doanh khác.

Trên cơ sở đó, Thông tư 31/2024/TT-NHNN ngày 30/6/2024 quy định về phân loại tài sản có trong hoạt động của ngân hàng thương mại, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài (Thông tư 31) loại trừ trường hợp mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo L/C do chính ngân hàng phát hành khỏi yêu cầu phân loại nợ.

“Hệ quả là hoạt động này vừa nằm ngoài room tín dụng, vừa không phải phản ánh rủi ro tín dụng đối với bên đề nghị mở L/C thông qua phân nhóm nợ và trích lập dự phòng. Đáng chú ý là trong thông lệ quốc tế, lợi ích ngoại bảng của forfaiting thuộc về khách hàng xuất khẩu, còn ngân hàng vẫn ghi nhận tài sản và tính tài sản có rủi ro bình thường. Ở biến thể này, người hưởng lợi về mặt chỉ tiêu giám sát lại chính là ngân hàng” - VDSC nêu quan điểm.

Lưu ý rủi ro chất lượng tài sản tiềm ẩn từ 158.000 tỷ đồng

Theo thống kê của VDSC, số dư UPAS L/C toàn nhóm đạt đỉnh hơn 171.000 tỷ đồng cuối năm 2022, giảm mạnh từ quý III/2024 (thời điểm Thông tư 21 có hiệu lực) và về gần bằng 0 từ giữa năm 2025.

Ở chiều ngược lại, số dư phải thu từ mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ theo L/C do chính ngân hàng phát hành xuất hiện lần đầu tại Techcombank trong quý III/2024, mở rộng tại nhiều ngân hàng từ quý IV/2024 và đạt gần 75.000 tỷ đồng ngay tại quý này.

Đến quý II/2026, quy mô ước đạt 158.000 tỷ đồng, tăng hơn gấp đôi sau 6 quý và tương đương khoảng 90% đỉnh UPAS L/C cũ.

“Diễn biến cho thấy sự thay thế công cụ tài trợ thương mại: dòng vốn dịch chuyển sang cấu trúc mang lại lợi thế lớn hơn về chỉ tiêu giám sát” - VDSC đánh giá.

Theo VDSC, kỳ hạn của Tài sản có khác tại Techcombank là điểm bất thường. Bảng phân tích kỳ hạn trong báo cáo tài chính của Techcombank cho thấy 31.082 tỷ đồng Tài sản có khác thuộc dải trên 1 năm đến 5 năm - cao hơn cả số dư 26.218 tỷ đồng của khoản mục đang phân tích.

“Tài trợ thương mại theo thông lệ hiếm khi vượt 360 ngày và cấu phần lớn còn lại của Tài sản có khác là lãi và phí phải thu thường có kỳ hạn dưới 3 tháng. Chúng tôi trình bày quan sát này như một dấu hiệu cần kiểm chứng, chưa phải kết luận, vì Tài sản có khác còn bao gồm nhiều cấu phần khác” - VDSC nêu rõ.

Nếu Ngân hàng Nhà nước thu hẹp ngoại lệ về hoạt động mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ do chính ngân hàng phát hành tại Thông tư 31, các ngân hàng sẽ phải phân loại lại khoản mục và trích lập dự phòng.

Tác động thực sự nằm ở room tín dụng - khi được tính vào dư nợ, khoản mục sẽ chiếm dụng hạn mức tăng trưởng, buộc ngân hàng giảm tốc cho vay mới hoặc xin nới room. Điều này có tác động lớn tới những ngân hàng có quy mô hoạt động mua hẳn miễn truy đòi bộ chứng từ lớn so với dư nợ cấp tín dụng hiện hữu.

Khi đó, rủi ro thứ cấp liên quan đến phân nhóm nợ khi chất lượng tài sản thực của danh mục tài trợ thương mại này sẽ được bộc lộ. Đây là ẩn số không thể ước lượng từ thông tin công bố./.