Khoảng cách giữa hai khu vực doanh nghiệp

Việt Nam vừa chạm mốc xuất khẩu kỷ lục, đạt gần 500 tỷ USD chỉ sau 10 tháng năm 2026, tăng trưởng 27,5% so với cùng kỳ năm trước (tương ứng tăng 107,63 tỷ USD về giá trị tuyệt đối). Cùng với đó, tổng quy mô thương mại đã vượt mốc 1.000 tỷ USD.

Cả năm 2025, Việt Nam xuất khẩu 475 tỷ USD hàng hóa, như vậy sau 10 tháng, quy mô xuất khẩu cả nước đã tăng thêm gần 25 tỷ USD. Những con số trên khẳng định vị thế của Việt Nam là một trung tâm sản xuất toàn cầu, nổi trội trong lĩnh vực điện tử, máy móc thiết bị, hàng dệt may, giày dép…

Xuất khẩu của doang nghiệp FDI 10 tháng đạt 405,31 tỷ USD. Ảnh: Đức Thanh

Nhưng, đằng sau dấu ấn xuất khẩu là sự chênh lệch đáng kể giữa khu vực doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước. Không chỉ chiếm tỷ trọng áp đảo trong kim ngạch xuất khẩu, khu vực FDI còn ghi nhận tốc độ tăng trưởng cao hơn, trong khi cán cân thương mại của hai khu vực cũng diễn biến trái chiều.

Theo số liệu Cục Thống kê, trong gần 500 tỷ USD ngoại tệ thu từ xuất khẩu, doanh nghiệp FDI đóng góp tới 405,31 tỷ USD, chiếm 81,2%, trong khi khối doanh nghiệp nội chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn 18,2%, với 93,93 tỷ USD.

Có thể hình dung, cứ 100 USD hàng hóa xuất khẩu từ Việt Nam thì có hơn 81 USD do doanh nghiệp FDI thực hiện, chưa đến 19 USD thuộc về doanh nghiệp nội địa. Chênh lệch còn thể hiện rõ qua cán cân thương mại: khu vực FDI xuất siêu 25,76 tỷ USD, trong khi doanh nghiệp trong nước nhập siêu 37,83 tỷ USD, chủ yếu do nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất, máy móc và thiết bị.

Tăng trưởng của 2 khu vực doanh nghiệp cũng đang có khoảng cách khá xa. 10 tháng qua, khối FDI tăng 33%, còn doanh nghiệp nội tăng 8,2%, tức tốc độ tăng trưởng của FDI đang gấp 4 lần doanh nghiệp trong nước.

Sự tập trung về năng lực sản xuất của khu vực FDI thể hiện rõ ở nhiều nhóm hàng xuất khẩu chủ lực. Với máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện, kim ngạch 10 tháng đạt 149,4 tỷ USD, trong đó khu vực FDI đóng góp khoảng 148,66 tỷ USD, tương đương 99,5%. Tỷ trọng này ở nhóm điện thoại và linh kiện lên tới 99,9%, còn máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng khác là 95,7%.

Theo ước tính của Cục Hải quan, riêng 3 nhóm hàng xuất khẩu lớn nhất gồm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện; máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng khác; điện thoại và linh kiện đã đạt tổng kim ngạch 270,27 tỷ USD, chiếm 54,1% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước sau 10 tháng.

Chia sẻ với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư về câu chuyện tăng trưởng xuất khẩu, TS. Lê Quốc Phương, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công thương) cho hay, vài năm trước, doanh nghiệp trong nước từng vươn lên nắm giữ khoảng 25 - 27% tổng kim ngạch xuất khẩu của nền kinh tế. Tuy nhiên, những năm gần đây, tương quan giữa hai khu vực đã thay đổi đáng kể.

“Vốn FDI vào Việt Nam tăng rất nhanh, khu vực FDI đầu tư mạnh, trong khi đầu tư tư nhân ở trong nước không theo kịp. So sánh tương đối, rõ ràng “miếng bánh” xuất khẩu to lên, nhưng đồng thời phần của FDI cũng tăng lên tương ứng, còn phần của doanh nghiệp nội địa có thể vẫn giữ nguyên, nhưng vì miếng bánh to lên, nên tỷ trọng giảm đi”, TS. Lê Quốc Phương phân tích.

Ông Phương chỉ rõ, năng lực cạnh tranh giữa hai khu vực doanh nghiệp vẫn còn khoảng cách lớn. FDI thường mang theo công nghệ, tiềm lực tài chính, nhân lực, thị trường và năng lực quản trị. Trong khi đó, doanh nghiệp nội địa hiện tập trung nhiều ở các lĩnh vực nông, lâm, thủy sản và một số ngành như giày dép, dệt may, đồ gỗ. Nền kinh tế đang chuyển dịch mạnh sang công nghiệp, công nghiệp hiện chiếm trên 85%, trong khi nông, lâm,

thủy sản và kể cả khoáng sản chỉ chiếm tỷ trọng dưới 15%. Dù vậy, theo TS. Lê Quốc Phương, cần nhìn nhận khách quan là FDI mang vốn, nhà máy, công nghệ và tạo hàng triệu việc làm. Nếu không có FDI, Việt Nam khó đạt quy mô thương mại nghìn tỷ USD.

Nguồn: Cục Thống kê. Đồ họa: Đan Nguyễn

Không chỉ là quy mô thương mại tăng lên bao nhiêu

Thương mại Việt Nam vượt mốc 1.000 tỷ USD là thành tích đáng ghi nhận. Nhưng khi bóc tách cơ cấu, phần lớn kim ngạch xuất khẩu đến từ khu vực FDI và khoảng cách thực tế ngày càng cách biệt khi năng lực sản xuất của khối FDI liên tục được củng cố. Điều này phản ánh năng lực xuất khẩu của doanh nghiệp nội địa đang tăng chậm hơn đáng kể so với khu vực FDI.

TS. Lê Quốc Phương cho rằng, việc đạt được con số 1.000 tỷ USD, xét về xu hướng, không phải là điều quá khó khi nhìn vào dòng vốn ngoại mang đến Việt Nam. Nhưng điều quan trọng hơn cả là chúng ta thu được những lợi ích gì từ quy mô thương mại đó.

Xa hơn, doanh nghiệp Việt cần từng bước trở thành đối tác trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI đang hoạt động tại Việt Nam, thay vì chỉ đứng ngoài hoặc tham gia ở những công đoạn đơn giản.

Ông Nguyễn Anh Sơn, Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) khẳng định, gia tăng giá trị tạo ra trong nước, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và nâng cao vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu... là mục tiêu cần chinh phục trong thời gian tới.

Thực tế cho thấy, hầu hết các “ông lớn” FDI đều sử dụng linh phụ kiện nhập khẩu từ nước họ, hoặc nhập khẩu từ Thái Lan, Trung Quốc... Minh chứng là, kim ngạch nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện 10 tháng lên tới 215,25 tỷ USD, tăng 74,4%, đưa nhập siêu nhóm hàng này lên 65,7 tỷ USD, cao nhất từ trước tới nay.

“Không thể dừng ở công đoạn gia công, lắp ráp, chạy theo tăng quy mô xuất khẩu mà phải hướng tới giá trị gia tăng. Phải thay đổi con đường này, trước hết là tiến tới tự chủ về công nghệ, sau đó từng bước chuyển từ gia công, lắp ráp lên những công đoạn có giá trị cao hơn”, TS. Lê Quốc Phương nhấn mạnh.