Nhập khẩu tăng nhanh, nhập siêu chuyển hướng

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), 8 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4% so với cùng kỳ năm trước; nhập khẩu đạt 395,3 tỷ USD, tăng tới 35,3%. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7%, cao nhất trong cùng kỳ từ trước đến nay. Tuy nhiên, nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu gần 13 điểm phần trăm, khiến cán cân thương mại chuyển từ xuất siêu 14,02 tỷ USD cùng kỳ năm 2025 sang nhập siêu 20,46 tỷ USD.

Đáng chú ý, nhập khẩu chủ yếu phục vụ sản xuất. Nhóm hàng tư liệu sản xuất đạt 372,04 tỷ USD, chiếm 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu. Trong đó, máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 57,6%; nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 36,5%. Hàng tiêu dùng chỉ chiếm 5,9%.

8 tháng năm 2026, Việt Nam nhập siêu 20,46 tỷ USD. Ảnh: An Thư

Các mặt hàng nhập siêu cao tiếp tục là điện tử, máy tính và linh kiện (60,6 tỷ USD), đây cũng là nhóm hàng khiến cán cân thương mại chịu sức ép lớn nhất; tiếp theo là xăng dầu (7,4 tỷ USD); chất dẻo (6,7 tỷ USD); than các loại (6,2 tỷ USD); dầu thô (5,3 tỷ USD); sản phẩm hóa chất (3,9 tỷ USD); hóa chất (3,9 tỷ USD)...

Bộ Công thương đánh giá, nhập khẩu tăng chủ yếu ở máy móc, thiết bị, linh kiện và nguyên vật liệu phục vụ sản xuất, phản ánh xu hướng mở rộng đầu tư và năng lực sản xuất của doanh nghiệp.

TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách, chỉ ra ba nguyên nhân chính khiến nhập khẩu tăng nhanh: doanh nghiệp tăng nhập khẩu để tích trữ trong bối cảnh rủi ro và bất định; giá hàng hóa nhập khẩu, nhất là công nghệ cao và năng lượng, tăng; cùng với đó là nhiều dự án công nghệ cao, dự án lớn triển khai làm gia tăng nhu cầu nhập khẩu thiết bị, vật liệu.

Theo TS. Lê Duy Bình - Giám đốc Economica Việt Nam, tỷ trọng lớn của máy móc, linh kiện và nguyên phụ liệu phản ánh nhu cầu đầu vào phục vụ sản xuất, nhất là trong các ngành chế biến, chế tạo. Trong bối cảnh công nghiệp hỗ trợ trong nước chưa đáp ứng được yêu cầu, doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực FDI, vẫn phải nhập khẩu đáng kể linh kiện, máy móc và nguyên liệu để sản xuất hàng xuất khẩu. Xét tổng thể, mức nhập siêu hiện nay chủ yếu đến từ việc nhập khẩu đầu vào cho sản xuất, qua đó góp phần mở rộng năng lực sản xuất và tạo nền tảng cho tăng trưởng.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân nhấn mạnh, nhập siêu hiện nay không nhất thiết phản ánh sự suy yếu của cán cân thương mại mà có thể là kết quả của việc doanh nghiệp chủ động tích trữ đầu vào để đáp ứng đơn hàng trong những tháng cuối năm và không nên quá lo ngại về con số nhập siêu này. Tuy nhiên, theo ông Lạng diễn biến này đồng thời cho thấy nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào chuỗi cung ứng bên ngoài, trong khi chi phí vận tải, bảo hiểm và các yếu tố bất định của thương mại quốc tế có thể tiếp tục tác động đến giá thành hàng nhập khẩu.

Giải bài toán nhập siêu từ năng lực sản xuất

Những con số nhập siêu thể hiện cùng với tăng trưởng xuất khẩu, nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung máy móc, linh kiện, nguyên vật liệu từ bên ngoài.

Theo các chuyên gia, nhập siêu không đồng nghĩa nền kinh tế yếu đi hay tăng trưởng suy giảm, nhưng nhập siêu cao và kéo dài vẫn cần được quan tâm vì cho thấy năng lực của doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, mức độ tự chủ thấp và có thể tạo thêm áp lực đối với tỷ giá, thị trường ngoại hối.

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng cho rằng không nên tìm cách giảm nhập siêu bằng việc hạn chế nhập khẩu một cách cơ học. Vấn đề cốt lõi là nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ và tăng phần giá trị được tạo ra trong nước.

Đây cũng là định hướng được Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh tại cuộc làm việc mới đây với Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam và một số doanh nghiệp xuất nhập khẩu lớn ngành điện tử bán dẫn. Phó Thủ tướng giao Bộ Công thương phối hợp với các bộ, ngành, địa phương làm việc với những doanh nghiệp có chênh lệch lớn giữa kim ngạch nhập khẩu và xuất khẩu, nhất là doanh nghiệp nhập siêu lớn.

Phó Thủ tướng yêu cầu các cơ quan chức năng làm rõ cơ cấu và mục đích nhập khẩu của ngành điện tử, bán dẫn để đánh giá chính xác mức độ phục vụ cho sản xuất và xuất khẩu, từ đó đưa ra các giải pháp thúc đẩy phù hợp. Quá trình rà soát này nhằm đồng hành cùng doanh nghiệp tìm hướng đi, tuyệt đối không can thiệp vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đối với các doanh nghiệp FDI và tập đoàn xuất khẩu lớn, Phó Thủ tướng đề nghị xây dựng kế hoạch cụ thể để nội địa hóa sản phẩm, linh kiện và vật liệu. Các doanh nghiệp này cần mở rộng mạng lưới nhà cung cấp trong nước, đồng thời chia sẻ tiêu chuẩn, quy trình để giúp các đối tác Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ngược lại, doanh nghiệp trong nước phải chủ động nâng cao năng lực công nghệ, quản trị chất lượng, đẩy mạnh tự động hóa, chuyển đổi số và hoạt động R&D. Đồng thời, cần tập trung phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để từng bước dịch chuyển sang các công đoạn có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn.

Để xử lý vấn đề nhập siêu, TS Đỗ Thiên Anh Tuấn - Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright khuyến nghị Việt Nam cần nâng cao sức cạnh tranh của khu vực kinh tế trong nước, nhất là khu vực kinh tế tư nhân; đồng thời hỗ trợ mở rộng thị trường, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và xanh, chuyển đổi số, xúc tiến thương mại, qua đó thúc đẩy nội địa hóa chuỗi cung ứng và phát triển công nghiệp hỗ trợ, vật liệu, linh kiện, thiết bị, hóa chất, năng lượng.

Nguồn: Cục Thống kê. Đồ họa: Phương Anh