Kiểm tra, truy thu hàng trăm tỷ đồng

Tính đến hết tháng 8/2026, toàn hệ thống Bảo hiểm xã hội (BHXH) Việt Nam đã ban hành quyết định kiểm tra tại 6.694 đơn vị, gồm 5.920 đơn vị sử dụng lao động, 421 cơ sở khám bệnh, chữa bệnh bảo hiểm y tế (BHYT), 188 đơn vị thuộc hệ thống BHXH và 165 tổ chức hỗ trợ phát triển đối tượng, chi trả chế độ.

Qua kiểm tra công tác thu BHXH, bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), BHYT, cơ quan BHXH đã yêu cầu truy thu hơn 70,2 tỷ đồng đối với 11.417 lao động chưa tham gia hoặc đóng thiếu thời gian; hơn 128,2 tỷ đồng đối với 40.146 lao động đóng thiếu mức đóng; thu hồi hơn 330 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng. Cơ quan BHXH cũng đã ban hành hoặc tham mưu cấp có thẩm quyền ban hành 362 quyết định xử phạt vi phạm hành chính, với tổng số tiền là hơn 3,1 tỷ đồng.

Nguồn: Bảo hiểm xã hội Việt Nam. Đồ họa: Phương Anh

Trong lĩnh vực giải quyết chế độ, qua kiểm tra, cơ quan BHXH yêu cầu thu hồi về quỹ BHXH hơn 9,1 tỷ đồng của 8.923 lượt lao động hưởng chế độ sai quy định; thu hồi về quỹ BHTN 600 triệu đồng của 106 lượt lao động và thu hồi về quỹ BHYT hơn 161,8 tỷ đồng do chưa đủ điều kiện thanh toán BHYT.

Phó Giám đốc BHXH Việt Nam Nguyễn Đức Hòa cho biết, công tác kiểm tra không chỉ nhằm phát hiện, chấn chỉnh và xử lý hành vi vi phạm mà quan trọng hơn là góp phần phòng ngừa vi phạm, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia, người thụ hưởng chính sách; đồng thời tăng cường kỷ luật, kỷ cương trong tổ chức thực hiện chính sách BHXH, BHTN, BHYT. Trong thời gian tới, BHXH Việt Nam tiếp tục tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về BHXH, BHTN, BHYT, nhất là trách nhiệm của người sử dụng lao động và các chế tài đối với hành vi vi phạm. Đồng thời, thường xuyên rà soát, đôn đốc các đơn vị sử dụng lao động thực hiện đầy đủ việc đăng ký tham gia, đóng BHXH, BHTN, BHYT cho người lao động.

Công tác kiểm tra chuyên ngành sẽ được tập trung vào các đơn vị có dấu hiệu vi phạm, trên cơ sở đẩy mạnh phân tích dữ liệu, đánh giá mức độ tuân thủ, xác định rủi ro để lựa chọn đúng đối tượng kiểm tra. Các hành vi vi phạm được phát hiện sẽ được xử lý hoặc kiến nghị cấp có thẩm quyền xử lý theo quy định, bảo đảm công khai, minh bạch và nâng cao hiệu quả kiểm tra.

BHXH Việt Nam đồng thời tăng cường phối hợp với Công an, Thanh tra, Viện Kiểm sát, Liên đoàn Lao động và các cơ quan liên quan trong đôn đốc, kiểm tra, xử lý các đơn vị chậm đóng, trốn đóng kéo dài.

Thêm công cụ pháp lý xử lý trốn đóng bảo hiểm xã hội

Ngoài công tác kiểm tra chuyên ngành, Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội về việc Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) khởi kiện vụ án dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công, đã tạo thêm hành lang pháp lý để bảo vệ quyền lợi người lao động trước những hành vi vi phạm nghĩa vụ BHXH.

Theo cơ chế này, cơ quan BHXH chủ động rà soát, phân loại các đơn vị vi phạm, cung cấp thông tin, hồ sơ liên quan và phối hợp với VKSND trong quá trình đôn đốc, xác minh, làm việc với doanh nghiệp. Đối với trường hợp đủ điều kiện nhưng không khắc phục vi phạm, VKSND xem xét thực hiện quyền khởi kiện theo thẩm quyền. Cơ chế VKSND khởi kiện vụ án dân sự được thí điểm trong 3 năm, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 tại 6 địa phương gồm: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.

Tại Quảng Ninh, cơ chế phối hợp giữa BHXH và VKSND bước đầu tạo chuyển biến trong xử lý các đơn vị chậm đóng, trốn đóng BHXH. BHXH thành phố đã cung cấp hồ sơ của 275 đơn vị cho VKSND để rà soát, đôn đốc, trong đó 145 đơn vị có thời gian nợ từ 6 tháng trở lên. Đến nay, 135/275 đơn vị đã thực hiện nghĩa vụ, với số tiền khoảng 15 tỷ đồng trong tổng số nợ hơn 82 tỷ đồng. Đáng chú ý, riêng nhóm nợ từ 6 tháng trở lên đã có 60 doanh nghiệp nộp tiền, giúp thu hồi khoảng 12,6 tỷ đồng.

Tại Hà Nội, tính đến hết tháng 8/2026, VKSND TP. Hà Nội và VKSND các khu vực thuộc thành phố đã thực hiện đôn đốc đối với 2.166 đơn vị, qua đó thu hồi 126,7 tỷ đồng trên tổng số 239,1 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng BHXH, đạt tỷ lệ 46,39%.

Đánh giá về mô hình phối hợp giữa BHXH và VKSND, PGS,TS. Nguyễn Thị Lan Hương - nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội cho rằng, kết quả bước đầu cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong xử lý nợ BHXH. Sự phối hợp tạo thêm sức ép tuân thủ, đồng thời mở ra cơ chế bảo vệ quyền lợi người lao động bằng công cụ pháp lý khi cần thiết.

Vụ Công ty MD tại xã Ứng Thiên, Hà Nội là một trường hợp điển hình. Công ty kê khai đóng BHXH cho 5 lao động nhưng chậm, trốn đóng kéo dài. Sau khi BHXH cơ sở Ứng Hòa chuyển thông tin vi phạm và VKSND khu vực 12 làm việc, Công ty đã khắc phục một phần. Đến tháng 8/2026, số tiền còn phải thanh toán là 158 triệu đồng.

Theo Luật BHXH năm 2024, cơ quan BHXH không có thẩm quyền khởi kiện. Vì vậy, BHXH cơ sở Ứng Hòa, với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, đã đề nghị VKSND khu vực 12 thực hiện quyền khởi kiện dân sự công ích theo Nghị quyết số 205/2025/QH15. VKSND khu vực 12 với vai trò nguyên đơn đã khởi kiện, đề nghị Tòa án buộc Công ty MD phải thanh toán ngay toàn bộ số tiền nợ và lãi là 158 triệu đồng, để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương. Tòa án nhân dân khu vực 12 - Hà Nội đã thụ lý vụ án và đưa ra xét xử ngày 7/9/2026.

Theo BHXH Việt Nam, vụ việc cho thấy vai trò chủ động của cơ quan BHXH trong phát hiện vi phạm, đôn đốc khắc phục, cung cấp thông tin và phối hợp với VKSND để xử lý các trường hợp chậm đóng, trốn đóng bằng cơ chế pháp lý phù hợp. Việc triển khai cơ chế khởi kiện công ích không nhằm gây khó khăn cho doanh nghiệp mà hướng tới tăng cường kỷ cương, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và bảo đảm quyền lợi an sinh chính đáng của người lao động.