Sẽ không còn “vùng xám” pháp lý

Theo quy định tại Điều 214, 215, 216 Bộ Luật Hình sự, gian lận, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế sẽ bị xử lý hình sự với các mức xử phạt khác nhau tùy theo tính chất, mức độ vi phạm. Mặc dù thời gian qua, các cơ quan chức năng ghi nhận nhiều hồ sơ kiến nghị khởi tố về các hành vi liên quan đến chậm đóng, nợ đọng bảo hiểm xã hội, nhưng thực tế số vụ án hình sự được xét xử về tội trốn đóng bảo hiểm xã hội còn rất ít, chủ yếu do vướng mắc cơ chế chính sách và thực tiễn áp dụng. Các vụ việc chủ yếu được xử lý bằng các biện pháp hành chính như truy thu nợ, phạt tiền và xác nhận thời gian đóng cho người lao động trong trường hợp doanh nghiệp khó khăn.

Hành lang pháp lý được quy định chặt chẽ hơn để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động. Ảnh minh họa tư liệu

Mới đây, Bộ Công an đã có văn bản gửi Bộ Tài chính hướng dẫn trình tự, thủ tục kiến nghị khởi tố các hành vi gian lận, trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp theo các điều 214, 215 và 216 Bộ Luật Hình sự, nhằm tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn, tạo thuận lợi cho cơ quan bảo hiểm xã hội khi kiến nghị khởi tố. Văn bản này hướng dẫn cụ thể về thành phần hồ sơ, tài liệu và chứng cứ cần thiết, tháo gỡ vướng mắc về quy trình, tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho cơ quan bảo hiểm xã hội trong quá trình xử lý vi phạm.

Bộ Công an đề nghị cơ quan bảo hiểm xã hội nghiên cứu xây dựng, tổng hợp, lập hồ sơ kiến nghị khởi tố, gồm: các giấy tờ, tài liệu, chứng cứ liên quan là bản chính hoặc bản sao hợp pháp (sao lục, sao y...) hoặc bản chuyển đổi từ tài liệu, dữ liệu điện tử bảo đảm tính pháp lý theo quy định.

Cụ thể, về tội trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động (Điều 216), hồ sơ kiến nghị khởi tố gồm: Văn bản kiến nghị khởi tố vụ án của cơ quan bảo hiểm xã hội; Quyết định xử phạt vi phạm hành chính được lập đối với hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp theo quy định được thực hiện từ ngày 1/1/2018 trở đi, kèm theo các giấy tờ sau: Quyết định kiểm tra, thanh tra; Biên bản làm việc, tài liệu xác minh sự việc; Biên bản vi phạm hành chính; Kết luận thanh tra, kiểm tra.

Tài liệu chứng minh hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp (thời gian từ đủ 6 tháng trở lên và trốn đóng từ 50 triệu đồng trở lên hoặc trốn đóng từ 10 người trở lên, tính từ 1/1/2018 trở đi), bao gồm: Danh sách người lao động tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp; Danh sách người lao động bắt buộc phải tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp; Thông báo kết quả đóng, biên bản làm việc về đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp cho người lao động.

Tại văn bản này, Bộ Công an cũng hướng dẫn cụ thể về hồ sơ kiến nghị khởi tố về tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp (điều 214) và tội gian lận bảo hiểm y tế (điều 215) đối với người có hành vi gian lận, chiếm đoạt tiền bảo hiểm y tế từ 10 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại số tiền từ 20 triệu đồng trở lên.

Tạo niềm tin cho người lao động

Theo đánh giá của một số chuyên gia pháp lý, hướng dẫn kiến nghị khởi tố hình sự đối với hành vi trốn đóng bảo hiểm xã hội của Bộ Công an là bước đi quan trọng nhằm tháo gỡ những vướng mắc tồn tại lâu nay trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự đối với các hành vi vi phạm trong lĩnh vực bảo hiểm.

Mặc dù Bộ luật Hình sự đã quy định khá rõ các tội danh tại Điều 214, 215 và 216, song trên thực tế, việc thu thập hồ sơ, xác định yếu tố cấu thành tội phạm và thẩm quyền kiến nghị khởi tố của cơ quan bảo hiểm xã hội vẫn gặp nhiều khó khăn, dẫn đến tình trạng nhiều vụ việc nghiêm trọng chưa được xử lý tương xứng. Hướng dẫn của Bộ Công an có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo cơ sở pháp lý thống nhất, giúp cơ quan bảo hiểm xã hội mạnh dạn và thuận lợi hơn khi thực hiện quyền kiến nghị khởi tố.

Việc hướng dẫn cụ thể cơ chế kiến nghị khởi tố hình sự sẽ giúp các cơ quan liên quan thống nhất cách áp dụng chính sách pháp luật, tháo gỡ vướng mắc trong thực tiễn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm có tính chất, mức độ nguy hiểm cao cho xã hội. Qua đó, môi trường kinh doanh sẽ trở nên lành mạnh hơn, kỷ cương pháp luật được củng cố, đồng thời tạo niềm tin cho người lao động rằng quyền lợi của họ được Nhà nước bảo vệ bằng những công cụ pháp lý mạnh mẽ và thực chất.

Về lâu dài, động thái này không chỉ nâng cao tính răn đe, phòng ngừa vi phạm, mà còn góp phần bảo vệ hiệu quả quyền lợi chính đáng của người lao động, bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật và thúc đẩy môi trường kinh doanh công bằng, lành mạnh.

Ngoài ra, để giải quyết căn cơ tình trạng trốn đóng bảo hiểm xã hội, Chính phủ cũng đã ban hành Nghị định 274/2025/NĐ-CP (hiệu lực từ ngày 30/11/2025), phân định rõ các hành vi chậm đóng, trốn đóng bảo hiểm xã hội và tăng cường chế tài xử lý các hành vi này nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi của người lao động. Qua đó, tạo hành lang pháp lý chặt chẽ hơn để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người lao động.

Bộ Tài chính cho biết, Bộ đang hoàn thiện thông tư hướng dẫn quy trình kiểm tra, bao gồm cơ chế kiểm tra từ xa khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Song song đó, Bảo hiểm xã hội Việt Nam sẽ tăng cường phối hợp với cơ quan thuế, công an và chính quyền các cấp. Nhờ các giải pháp quyết liệt, tỷ lệ chậm đóng bảo hiểm xã hội đã giảm từ 3,05% (năm 2021) xuống còn khoảng 2,55% trong năm 2025.