“Luật chơi” xanh đang thay đổi thị trường

Tại sự kiện Forest Talk & Link #2 với chủ đề “Chuyển đổi vật liệu - Từ chính sách đến kiến trúc” diễn ra ngày 27/3 do Hội Gỗ Xây dựng TP. Hồ Chí Minh (SAWA) tổ chức, với sự hỗ trợ kỹ thuật của Forest Trends và sự đồng hành của UKAID, NICFI và ConsMedia, các chuyên gia nhận định thị trường toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng xanh hóa.

Theo TS. Nguyễn Thị Thu Trang - nguyên Giám đốc Trung tâm WTO và Hội nhập (VCCI), các yêu cầu hiện nay không chỉ dừng ở tiêu chuẩn kỹ thuật mà đã hình thành hai lớp áp lực rõ rệt: quy định pháp lý bắt buộc như cơ chế điều chỉnh carbon (CBAM), quy định chống mất rừng (EUDR), và áp lực từ người tiêu dùng “xanh”.

Điểm đáng chú ý là các tiêu chí môi trường đang chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc, buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc toàn diện nếu muốn duy trì xuất khẩu. Trong bối cảnh đó, vật liệu gỗ nổi lên như một lựa chọn có lợi thế khi không thuộc nhóm phát thải cao như thép hay xi măng, đồng thời dễ đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc và kinh tế tuần hoàn.

Đặc biệt, các dòng gỗ kỹ thuật như CLT, Glulam hay LVL cho phép thi công tiền chế, giảm rác thải xây dựng và tiết kiệm năng lượng - những tiêu chí đang được thị trường quốc tế ưu tiên.

Song song, sự gia tăng của nhóm “người tiêu dùng xanh”, sẵn sàng chi trả cao cho sản phẩm thân thiện môi trường, đang mở ra phân khúc giàu tiềm năng cho vật liệu gỗ.

Các đại biểu trao đổi tại cuộc tọa đàm.

Dư địa lớn nhưng cần “cú hích” chính sách

Trên quy mô toàn cầu, thị trường xây dựng bằng gỗ được dự báo đạt 17,7 tỷ USD vào năm 2025 và có thể vượt 41 tỷ USD vào năm 2035, với tốc độ tăng trưởng gần 10%/năm. Bắc Mỹ và châu Âu đang dẫn dắt xu hướng, trong khi khu vực châu Á - Thái Bình Dương chiếm hơn 30% thị phần.

Tuy nhiên, tại Việt Nam lại tồn tại nghịch lý: dù xuất khẩu gỗ đạt hơn 15 tỷ USD mỗi năm, ứng dụng gỗ kỹ thuật trong xây dựng vẫn rất hạn chế. Tính đến năm 2024, cả nước mới có khoảng 10 công trình sử dụng vật liệu này và phần lớn cấu kiện vẫn phải nhập khẩu.

Theo KTS. Tạ Đức Quang - Tổng Giám đốc ConsMedia, nguyên nhân nằm ở những “nút thắt” mang tính hệ thống như thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật, tư duy thiết kế chưa theo kịp, chi phí đầu tư ban đầu cao, thiếu nguồn nhân lực chuyên sâu và chuỗi cung ứng nội địa chưa hoàn chỉnh.

Trong khi đó, áp lực chuyển đổi là không thể trì hoãn. Ngành xây dựng toàn cầu hiện chiếm khoảng 37% tổng phát thải khí nhà kính, trong đó vật liệu truyền thống như thép và bê tông là nguồn phát thải lớn. Các nghiên cứu cho thấy gỗ kỹ thuật có thể giảm tới 40% phát thải nếu được ứng dụng đồng bộ, đồng thời giúp giảm trọng lượng công trình và rút ngắn thời gian thi công.

Để khai mở tiềm năng, các chuyên gia cho rằng cần một “cú hích” chính sách mạnh mẽ. Trước hết là ưu đãi thuế, phí và hỗ trợ đầu tư cho vật liệu xanh. Tiếp đến là vai trò dẫn dắt của mua sắm công - lĩnh vực chiếm tới 15-20% tổng cầu trong việc ưu tiên sử dụng vật liệu thân thiện môi trường. Đồng thời, việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn cho gỗ xây dựng là yêu cầu cấp thiết để tạo hành lang pháp lý minh bạch.

Theo ông Võ Quang Hà - Chủ tịch Hội Gỗ Xây dựng TP. Hồ Chí Minh (SAWA), vật liệu xây dựng hiện đang chịu áp lực trực diện từ yêu cầu giảm phát thải, sử dụng tài nguyên hiệu quả và đáp ứng các tiêu chí phát triển bền vững.

Trong bối cảnh đó, vật liệu không còn là lựa chọn kỹ thuật đơn thuần mà là yếu tố quyết định toàn bộ vòng đời công trình, từ thiết kế đến vận hành. Với hơn 1 triệu lao động đang làm việc trong ngành, việc thúc đẩy sử dụng gỗ rừng trồng không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên và phát triển bền vững.

Vật liệu cách nhiệt sợi gỗ giải quyết mối quan tâm về carbon trong xây dựng. Ảnh minh họa

Sự dịch chuyển sang vật liệu xanh mở ra dư địa tăng trưởng lớn, nhưng không dành cho mô hình cũ. Theo ông Nguyễn Minh Cương - Tổng Giám đốc Công ty Gỗ Minh Long, ngành gỗ vẫn chủ yếu hoạt động theo mô hình gia công, giá trị gia tăng và biên lợi nhuận thấp, chưa hình thành được thương hiệu mạnh trên thị trường quốc tế dù có giá trị xuất khẩu cao.

Ngoài ảnh hưởng từ các yếu tố bên ngoài như biến động địa chính trị, làm tăng chi phí logistics và nguyên liệu, rào cản kỹ thuật, thương mại, ngành còn chịu áp lực từ chi phí lao động tăng do xu hướng già hóa dân số, cùng với sự cạnh tranh từ các quốc gia có lợi thế về chi phí như Ấn Độ, Indonesia, làm giảm dần lợi thế cạnh tranh của ngành. Phần lớn giá trị gia tăng nằm ở các khâu cuối như thương hiệu và phân phối, trong khi khâu sản xuất chỉ chiếm tỷ trọng thấp trong tổng giá bán lẻ.

Để cải thiện, một số doanh nghiệp đã chuyển hướng sang phát triển vật liệu và sản phẩm mới, như vật liệu gỗ kháng khuẩn, vật liệu có mức phát thải thấp hoặc phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới. Mục đích không ngoài nâng cao hiệu quả sản xuất và đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường./.