Hạn chế trưng mua, mở rộng phạm vi tài sản có thể trưng dụng

Đại diện cơ quan chủ trì soạn thảo, ông Nguyễn Tân Thịnh - Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính) cho biết Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản hiện hành được ban hành năm 2008, được thiết kế như một biện pháp cấp bách cuối cùng khi các biện pháp khác của Nhà nước không thể thực hiện được. Trong gần 20 năm thi hành, biện pháp trưng mua chưa phát sinh, trong khi biện pháp trưng dụng chủ yếu chỉ được áp dụng trong thời kỳ phòng chống dịch bệnh Covid-19.

Ông Nguyễn Tân Thịnh - Cục trưởng Cục Quản lý công sản phát biểu tại hội nghị. Ảnh: Mạnh Tuấn

Đến nay, việc xây dựng Luật sửa đổi là cần thiết nhằm đảm bảo phù hợp với Hiến pháp năm 2013 và sự thay đổi của các luật liên quan về xác định các trường hợp trưng mua, trưng dụng. Đồng thời, luật cũ chủ yếu quy định về các tài sản mang tính chất truyền thống, chưa bao quát được các loại tài sản mới phát sinh cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ. Cơ chế xác định giá trưng mua và bồi thường khi trưng dụng cũng còn thiếu cụ thể, chưa đảm bảo sự rõ ràng trong một số trường hợp.

Bên cạnh đó, Luật hiện hành quy định về phân cấp, phân quyền còn rất cứng, như không cho phép ủy quyền từ Thủ tướng, Bộ trưởng đến Chủ tịch tỉnh và cũng không còn phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay. Hơn nữa, Nghị định phân định thẩm quyền hiện hành sẽ hết hiệu lực vào ngày 1/5/2027, do đó việc sửa luật là cần thiết. Ông Nguyễn Tân Thịnh cũng nhấn mạnh, việc sửa đổi luật không gây cản trở hoạt động thu hút đầu tư mà thực chất là một công cụ để bảo vệ quyền sở hữu về tài sản của tổ chức, cá nhân, đặc biệt là các nhà đầu tư.

Xuất phát từ những yêu cầu trên, Bộ Tài chính đã xây dựng các chính sách của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi), tổ chức lấy ý kiến của các bộ, ngành, địa phương, các Đoàn đại biểu Quốc hội và các đối tượng chịu sự tác động của chính sách.

Tăng tính minh bạch, hạn chế lạm dụng quyền lực

Trình bày tóm tắt về bốn nhóm chính sách trọng tâm của dự thảo Luật, bà Trần Diệu An - Phó Cục trưởng Cục Quản lý công sản cho biết, để hoàn thiện các trường hợp áp dụng, dự thảo thống nhất các trường hợp trưng mua, trưng dụng với Hiến pháp 2013 và các luật như Luật Quốc phòng, Luật An ninh mạng, Luật Phòng chống thiên tai...

Bà Trần Diệu An - Phó Cục trưởng Cục Quản lý công sản phát biểu. Ảnh: Mạnh Tuấn

Theo đó, việc trưng mua, trưng dụng sẽ được áp dụng trong 5 trường hợp: khi đất nước trong tình trạng chiến tranh, tình trạng khẩn cấp về quốc phòng hoặc thiết quân luật; khi an ninh quốc gia có nguy cơ bị đe dọa; khi cần bảo vệ các mục tiêu quan trọng về an ninh quốc gia; khi ứng phó, khắc phục thảm họa do thiên tai, dịch bệnh; khi chống khủng bố hoặc xử lý các tình huống khẩn cấp theo quy định của pháp luật. Chính sách này vừa tạo cơ sở pháp lý đầy đủ để Nhà nước chủ động huy động nguồn lực trong các tình huống cấp bách, vừa tăng cường tính minh bạch, hạn chế lạm dụng quyền lực, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có tài sản.

Chính sách thứ hai là hoàn thiện quy định về các loại tài sản được trưng mua, trưng dụng. Đối với tài sản trưng mua, dự thảo đề xuất theo hướng hạn chế phạm vi tài sản bị trưng mua để bảo đảm quyền sở hữu hợp pháp về tài sản của tổ chức, cá nhân. Theo đó, chỉ áp dụng đối với các loại tài sản thực sự cần thiết phải chuyển quyền sở hữu cho Nhà nước như: thuốc, vắc-xin, lương thực, thực phẩm, vật tư, nguyên vật liệu và các vật tư, vật liệu tiêu hao khác.

Còn đối với tài sản trưng dụng, chính sách đề xuất mở rộng phạm vi các loại tài sản có thể được trưng dụng nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong tình hình mới như: công trình kết cấu hạ tầng, công trình hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng viễn thông, hạ tầng số, phương tiện, máy móc, thiết bị chuyên dùng, một số loại vật nuôi phục vụ phòng chống dịch bệnh hoặc cứu hộ cứu nạn.

Nhóm chính sách thứ ba là hoàn thiện quy định về phân cấp, phân quyền trong trưng mua, trưng dụng tài sản. Đây là nhóm chính sách gắn trực tiếp với chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về đổi mới tổ chức bộ máy, xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp và tăng cường phân cấp, phân quyền.

Toàn cảnh hội nghị sáng 22/5. Ảnh: Mạnh Tuấn.

Dự thảo đề xuất hoàn thiện theo hướng luật quy định khung về các chức danh có thẩm quyền quyết định trưng mua, trưng dụng tài sản theo hướng tăng tính chủ động cho chính quyền địa phương cấp tỉnh, cấp xã trong tình huống xử lý khẩn cấp. Dự thảo không phân quyền trực tiếp cho Bộ trưởng tại luật, mà tại luật giao Chính phủ quy định chi tiết việc phân định thẩm quyền theo từng trường hợp cụ thể để bảo đảm quản lý thống nhất của Nhà nước về ngành, lĩnh vực. Đồng thời, dự thảo đề xuất chuẩn hóa các bước cơ bản của quy trình trưng mua, trưng dụng và giao Chính phủ quy định chi tiết các nội dung cụ thể như hồ sơ, biểu mẫu, thời hạn giải quyết, quy trình thực hiện để đảm bảo tính linh hoạt trong điều hành và phối hợp thực hiện.

Nhóm chính sách thứ tư là hoàn thiện quy định về xác định giá trưng mua và giá trị bồi thường khi trưng dụng tài sản. Đây là nhóm chính sách có tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân có tài sản. Thực tiễn cho thấy việc xác định giá trưng mua và giá trị bồi thường thiệt hại hiện nay còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là đối với tài sản đặc thù hoặc tài sản không phổ biến trên thị trường.

Do đó, dự thảo đề xuất hoàn thiện cơ chế xác định giá theo hướng linh hoạt, phù hợp với từng loại tài sản. Cụ thể: đối với tài sản có thông tin giá thị trường thì sử dụng giá do nhà sản xuất, nhà cung cấp công bố hoặc giá trong hợp đồng, hóa đơn hợp pháp. Còn đối với tài sản đặc thù không phổ biến trên thị trường thì thực hiện xác định giá thông qua hội đồng hoặc doanh nghiệp thẩm định giá.

Tại hội nghị, đại diện các Ủy ban, cơ quan của Quốc hội, đại diện các địa phương, các bộ, ngành liên quan như Bộ Quốc phòng, Công an, Tư pháp, Y tế... và đại diện một số tập đoàn, tổng công ty lớn đã thảo luận, đóng góp nhiều ý kiến để xây dựng và hoàn thiện dự thảo.