Cấp thiết xây dựng hành lang pháp lý cho mô hình cửa khẩu thông minh

Trong 4 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Trung Quốc đạt hơn 93,3 tỷ USD, chiếm khoảng 27% tổng kim ngạch thương mại cả nước. Trung Quốc tiếp tục là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam.

Đằng sau những con số tăng trưởng đó là áp lực ngày càng lớn lên hệ thống hạ tầng cửa khẩu biên giới, đặc biệt tại các địa bàn trọng điểm như Lạng Sơn, Quảng Ninh. Có những thời điểm cao điểm thu hoạch nông sản, hàng nghìn xe container tập trung tại khu vực cửa khẩu, tiềm ẩn nguy cơ gây ùn ứ.

Thông quan hàng hóa tại cửa khẩu Móng Cái, Quảng Ninh. Ảnh: CTV

Chính vì vậy, theo ông Âu Anh Tuấn - Phó Cục trưởng Cục Hải quan, Bộ Tài chính, việc xây dựng dự thảo Thông tư quy định quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát và kiểm soát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua khu vực cửa khẩu thông minh Việt Nam - Trung Quốc là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo cơ sở pháp lý đầy đủ cho hoạt động quản lý, giám sát, kiểm soát hải quan tại khu vực cửa khẩu giữa hai nước, đồng thời đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và hiện đại hóa hải quan trong giai đoạn mới.

Ông Âu Anh Tuấn thông tin thêm, thực tiễn triển khai mô hình cửa khẩu thông minh tại một số địa phương biên giới thời gian qua cũng cho thấy cần phải có quy định thống nhất về quy trình nghiệp vụ, phương thức quản lý, chia sẻ dữ liệu và cơ chế phối hợp giữa các lực lượng chức năng.

Theo dự thảo, Thông tư sẽ quy định cụ thể quy trình thủ tục hải quan điện tử; phương thức kiểm tra, giám sát hàng hóa, phương tiện vận tải; cơ chế trao đổi thông tin dữ liệu giữa các cơ quan quản lý; trách nhiệm của doanh nghiệp kinh doanh hạ tầng cửa khẩu thông minh và các đơn vị liên quan.

Một trong những điểm đáng chú ý là việc áp dụng phương thức giám sát hải quan số hóa thông qua hệ thống camera, seal định vị điện tử, dữ liệu vận chuyển và nền tảng quản lý tập trung nhằm theo dõi toàn bộ quá trình lưu chuyển hàng hóa qua khu vực cửa khẩu thông minh.

Theo đánh giá của Cục Hải quan, việc chuẩn hóa quy trình quản lý trên nền tảng số sẽ góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm tiếp xúc trực tiếp, hạn chế ùn tắc tại khu vực cửa khẩu, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và kiểm soát rủi ro.

Thông tư không chỉ phục vụ yêu cầu quản lý nhà nước, mà còn tạo thuận lợi lớn cho doanh nghiệp thông qua việc minh bạch hóa quy trình, giảm chi phí logistics, giảm thời gian chờ đợi và nâng khả năng kết nối thương mại xuyên biên giới. Thông tư cũng nhằm cụ thể hóa chủ trương của Chính phủ về thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, phát triển cửa khẩu thông minh và xây dựng hải quan số, hải quan thông minh theo Chiến lược phát triển Hải quan đến năm 2030.

Doanh nghiệp đồng thuận

Đại diện Cục Hải quan cho biết, tại Lạng Sơn, mô hình cửa khẩu thông minh đang được triển khai tại khu vực Hữu Nghị - Hữu Nghị Quan với định hướng số hóa quy trình điều tiết phương tiện, quản lý luồng hàng và giám sát hải quan tự động. Trong khi đó, Quảng Ninh cũng đang đẩy mạnh xây dựng mô hình cửa khẩu số tại Móng Cái nhằm tăng năng lực thông quan và kết nối logistics xuyên biên giới.

Ông Nguyễn Văn Trường - Phó Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng - Lạng Sơn đánh giá, việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý cửa khẩu bước đầu đã mang lại hiệu quả rõ nét, như rút ngắn thời gian xử lý phương tiện, giảm tình trạng ùn ứ cục bộ và nâng cao tính minh bạch trong điều hành hoạt động xuất nhập khẩu. Tuy nhiên, quá trình triển khai hiện vẫn gặp nhiều khó khăn do chưa có quy định pháp lý thống nhất cho mô hình cửa khẩu thông minh.

“Một số quy trình nghiệp vụ hiện vẫn được xây dựng theo phương thức quản lý truyền thống, trong khi mô hình cửa khẩu thông minh đòi hỏi phải có cơ chế chia sẻ dữ liệu tập trung, kết nối liên thông và quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa các lực lượng chức năng” - ông Nguyễn Văn Trường nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp trong kiểm tra, giám sát hàng hóa, phương tiện vận tải tại khu vực cửa khẩu thông minh cũng cần được quy định rõ ràng, thống nhất hơn để bảo đảm vừa tạo thuận lợi thương mại, vừa kiểm soát chặt chẽ rủi ro.

Ở góc độ địa phương, bà Nguyễn Thị Hiền - Phó Giám đốc Sở Công thương Quảng Ninh cho rằng, việc thiếu hành lang pháp lý đồng bộ cũng khiến quá trình đầu tư hạ tầng số và kết nối dữ liệu giữa các đơn vị gặp nhiều lúng túng.

Theo bà Hiền, khi có quy định thống nhất về quy trình quản lý, giám sát và chia sẻ dữ liệu, việc triển khai mô hình cửa khẩu thông minh sẽ thuận lợi hơn, đồng thời nâng cao hiệu quả phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp.

Trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Trung Quốc tăng nhanh, đặc biệt với nhóm hàng nông sản, linh kiện điện tử, hàng tiêu dùng và thương mại điện tử xuyên biên giới, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng mô hình quản lý hiện đại, tự động hóa và kết nối dữ liệu theo thời gian thực. Qua đó, vừa tạo thuận lợi tối đa cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm kiểm soát chặt chẽ rủi ro, phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại.

Nếu không sớm hoàn thiện hành lang pháp lý cho mô hình cửa khẩu thông minh, việc triển khai tại các địa phương sẽ thiếu đồng bộ, khó mở rộng và khó phát huy hiệu quả đầu tư hạ tầng số.

Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều đơn vị xuất nhập khẩu và logistics đánh giá, việc xây dựng Thông tư là rất cần thiết nhằm tạo khung pháp lý minh bạch, thống nhất cho hoạt động thông quan tại cửa khẩu thông minh.

Theo ông Lê Quang Huy - Giám đốc Công ty TNHH Logistics Hữu Nghị, việc Bộ Tài chính xây dựng Thông tư là rất cần thiết, bởi lưu lượng hàng hóa qua biên giới ngày càng tăng. Doanh nghiệp kỳ vọng, mô hình cửa khẩu thông minh sẽ giúp giảm đáng kể thời gian chờ đợi, hạn chế ùn tắc vào mùa cao điểm và giảm chi phí lưu kho, lưu bãi. Nếu dữ liệu được kết nối đồng bộ giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý, việc khai báo, điều tiết phương tiện, giám sát hàng hóa sẽ nhanh hơn rất nhiều so với phương thức thủ công hiện nay.