Hoàn thiện hành lang pháp lý về xử phạt vi phạm hải quan

Chính phủ ban hành Nghị định số 169/2026/NĐ-CP (Ngày 15/5/2026) quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan trên cơ sở tham mưu của Bộ Tài chính và Cục Hải quan. Nghị định được đánh giá là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách, hiện đại hóa và chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan.

Cán bộ hải quan kiểm tra thực tế lô hàng nhập khẩu. Ảnh: CTV

Theo Cục Hải quan, việc xây dựng và trình ban hành nghị định nhằm kịp thời thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước về tiếp tục sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị; đồng thời bảo đảm tính thống nhất với Luật Xử lý vi phạm hành chính và Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15.

Nghị định số 169/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung nhiều quy định của Nghị định số 128/2020/NĐ-CP ngày 19/10/2020 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan và Điều 2 Nghị định số 102/2021/NĐ-CP ngày 16/11/2021 sửa đổi, bổ sung một số điều của các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế, hóa đơn; hải quan; kinh doanh bảo hiểm, kinh doanh xổ số; quản lý, sử dụng tài sản công; thực hành tiết kiệm, chống lãng phí; dự trữ quốc gia; Kho bạc Nhà nước; kế toán, kiểm toán độc lập.

Quá trình rà soát, xây dựng nghị định được thực hiện trên cơ sở tổng hợp nhiều vụ việc phát sinh trong thực tiễn quản lý hải quan. Theo đó, cơ quan hải quan đã đánh giá, điều chỉnh các quy định chưa phù hợp, bổ sung nội dung còn thiếu và loại bỏ những hành vi vi phạm không còn phát sinh trên thực tế.

Mục tiêu của nghị định là bảo đảm việc xử phạt vi phạm hành chính nghiêm minh, minh bạch, có tính khả thi cao; đồng thời tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp và người khai hải quan.

Nghị định số 169/2026/NĐ-CP có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2026. Kể từ thời điểm này, Nghị định số 128/2020/NĐ-CP và Điều 2 Nghị định số 102/2021/NĐ-CP hết hiệu lực thi hành.

Đối với các quyết định xử phạt đã được ban hành trước ngày nghị định mới có hiệu lực nhưng còn khiếu nại thì tiếp tục áp dụng các quy định cũ để giải quyết. Trường hợp hành vi vi phạm xảy ra trước thời điểm nghị định mới có hiệu lực nhưng được phát hiện hoặc xử lý sau ngày 1/7/2026 thì áp dụng quy định mới nếu trách nhiệm pháp lý nhẹ hơn hoặc không quy định trách nhiệm pháp lý.

Lần đầu bổ sung xử phạt trên môi trường điện tử

Nghị định số 169/2026/NĐ-CP gồm 4 chương, 40 điều, quy định đầy đủ về hành vi vi phạm hành chính; hình thức xử phạt; mức xử phạt; biện pháp khắc phục hậu quả; thẩm quyền xử phạt và việc tổ chức thi hành trong lĩnh vực hải quan.

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất là việc bổ sung quy định tại Điều 37 về xử phạt vi phạm hành chính trên môi trường điện tử. Đây là lần đầu tiên lĩnh vực hải quan có quy định riêng về nội dung này nhằm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Theo đánh giá của cơ quan hải quan, quy định mới sẽ tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc xử lý vi phạm theo phương thức điện tử, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số, hiện đại hóa quản lý nhà nước và yêu cầu xây dựng hải quan số trong giai đoạn hiện nay.

Bên cạnh đó, nghị định cũng bổ sung thêm các trường hợp không xử phạt vi phạm hành chính; đồng thời bổ sung nhiều hành vi vi phạm mới tại các Điều 8, 10, 12, 13 và 16 để phù hợp với các quy định mới tại Nghị định số 167/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 08/2015/NĐ-CP về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan.

Nghị định cũng bổ sung quy định làm rõ khái niệm “tang vật vi phạm hành chính”, theo hướng xác định tang vật vi phạm là vật, tiền, hàng hóa có liên quan trực tiếp đến vi phạm hành chính và không bao gồm hàng hóa đã khai hải quan đúng quy định của pháp luật.

Ngoài ra, nghị định bổ sung quy định xử lý đối với các vụ việc do cơ quan tiến hành tố tụng hình sự chuyển sang xử phạt vi phạm hành chính; bổ sung quy định cụ thể về xử phạt hành vi khai sai mã số, thuế suất, mức thuế đối với hàng hóa đã được cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác định trước.

Đáng chú ý, nghị định cũng bổ sung thẩm quyền xử phạt của lực lượng Công an nhân dân đối với các vụ việc sau điều tra chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo đó, cơ quan công an có thể trực tiếp xử phạt vi phạm hành chính mà không cần chuyển hồ sơ sang cơ quan hải quan như trước đây.

Cùng với việc bổ sung quy định mới, nghị định cũng loại bỏ một số hành vi vi phạm không còn phù hợp với quy định pháp luật hiện hành hoặc không còn phát sinh trong thực tế nhằm bảo đảm tính minh bạch, rõ ràng và thuận lợi trong quá trình thực thi.