Giải bài toán vốn dài hạn cho hạ tầng

Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn tăng tốc đầu tư hạ tầng chiến lược với nhu cầu vốn trung và dài hạn rất lớn, việc xây dựng một khung pháp lý riêng cho trái phiếu doanh nghiệp dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP) được kỳ vọng sẽ mở thêm kênh dẫn vốn bền vững cho nền kinh tế. Hiện, Bộ Tài chính đang lấy ý kiến hoàn thiện dự thảo Nghị định quy định việc chào bán trái phiếu ra công chúng của doanh nghiệp dự án PPP, hướng tới mục tiêu giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng, thúc đẩy vai trò của thị trường vốn trong tài trợ hạ tầng, đồng thời nâng cao tính minh bạch và cơ chế bảo vệ nhà đầu tư.

Thực tế cho thấy, nhu cầu phát triển các công cụ huy động vốn dài hạn đang trở nên cấp thiết khi Việt Nam đồng thời triển khai nhiều công trình trọng điểm quốc gia như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, mục tiêu hoàn thành 3.000 km đường bộ cao tốc, hệ thống đường sắt đô thị tại các thành phố lớn, hạ tầng chuyển đổi số, năng lượng, cấp thoát nước và thích ứng biến đổi khí hậu. Đây đều là những dự án có tổng mức đầu tư lớn, thời gian hoàn vốn kéo dài và đòi hỏi nguồn lực tài chính ổn định trong nhiều năm.

Nhu cầu phát triển cho các dự án hạ tầng đang trở nên cấp thiết (trong ảnh: Dự án Cao tốc Hữu Nghị - Chi Lăng). Ảnh: Đức Thanh

Trong bối cảnh đó, mô hình PPP ngày càng được sử dụng rộng rãi trong các lĩnh vực giao thông, năng lượng, môi trường và y tế nhờ khả năng huy động sự tham gia của khu vực tư nhân vào quá trình đầu tư, xây dựng, vận hành và bảo trì công trình công cộng. Tuy nhiên, đặc thù của các dự án PPP là cần nguồn vốn đầu tư ban đầu lớn trong khi dòng tiền thường hình thành chậm và phụ thuộc vào quá trình khai thác công trình trong tương lai. Điều này khiến bài toán huy động vốn dài hạn trở thành một trong những vấn đề then chốt đối với doanh nghiệp dự án PPP.

Hiện nay, ngoài phần vốn ngân sách nhà nước hỗ trợ và vốn chủ sở hữu của nhà đầu tư, phần lớn nguồn vốn của doanh nghiệp dự án PPP vẫn đến từ các khoản vay của tổ chức tín dụng. Tuy nhiên, việc phụ thuộc lớn vào hệ thống ngân hàng đang bộc lộ nhiều hạn chế mang tính cơ cấu.

Các tổ chức tín dụng phải tuân thủ chặt chẽ quy định về giới hạn cấp tín dụng, hệ số an toàn vốn cũng như yêu cầu cân đối giữa nguồn vốn huy động ngắn hạn với nhu cầu cho vay trung và dài hạn. Trong khi đó, nhiều dự án PPP có thời gian hoàn vốn kéo dài từ 15 - 25 năm hoặc lâu hơn, tạo áp lực lớn về lệch kỳ hạn và quản trị rủi ro đối với hệ thống ngân hàng.

Không chỉ vậy, biến động lãi suất và chi phí vốn theo từng giai đoạn cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp tới hiệu quả tài chính và khả năng hoàn vốn của dự án. Điều này cho thấy nhu cầu phát triển và đa dạng hóa các kênh huy động vốn dài hạn, đặc biệt thông qua thị trường vốn và thị trường trái phiếu doanh nghiệp, đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Việc huy động vốn qua trái phiếu không chỉ giúp giảm áp lực lên hệ thống tín dụng mà còn góp phần hình thành cơ chế phân bổ vốn theo nguyên tắc thị trường, mở rộng khả năng tham gia của các nhà đầu tư tổ chức vào phát triển hạ tầng quốc gia.

Ba tác động lớn khi pháp lý được hoàn thiện

Trao đổi với phóng viên, Phùng Xuân Minh - Chủ tịch Saigon Ratings cho rằng, việc xây dựng khung pháp lý riêng cho trái phiếu PPP có ý nghĩa lớn bởi doanh nghiệp dự án PPP có đặc thù rất khác so với doanh nghiệp thông thường. Đây thường là các doanh nghiệp được thành lập để triển khai một dự án hạ tầng cụ thể, có thời gian đầu tư dài, vốn ban đầu lớn và dòng tiền phụ thuộc chủ yếu vào quyền khai thác công trình trong tương lai. Vì vậy, dự thảo Nghị định đã tiếp cận theo hướng “tài trợ dự án” thay vì chỉ dựa vào lịch sử lợi nhuận của doanh nghiệp.

Theo đó, dự thảo xác định trái phiếu PPP là loại trái phiếu không chuyển đổi, không kèm chứng quyền và có cơ chế bảo đảm thanh toán. Tài sản bảo đảm có thể bao gồm tài sản, quyền kinh doanh công trình hoặc hệ thống hạ tầng của tổ chức phát hành hay bên thứ ba. Đây được xem là nền tảng quan trọng để hình thành thêm một kênh huy động vốn dài hạn cho các dự án hạ tầng chiến lược, đồng thời tạo cơ sở để mở rộng sự tham gia của các nhà đầu tư tổ chức dài hạn như bảo hiểm, quỹ hưu trí và các quỹ đầu tư.

Bên cạnh mục tiêu mở rộng khả năng huy động vốn, ông Minh chỉ ra rằng, dự thảo cũng đặt ra nhiều yêu cầu nhằm tăng cường tính minh bạch và chuẩn hóa thị trường. Các đợt phát hành phải đáp ứng yêu cầu về xếp hạng tín nhiệm, có công ty chứng khoán tư vấn, đại diện người sở hữu trái phiếu, thực hiện niêm yết sau phát hành và công bố thông tin theo quy định. Những yêu cầu này không chỉ góp phần nâng cao khả năng kiểm soát rủi ro mà còn củng cố niềm tin của nhà đầu tư đối với sản phẩm trái phiếu hạ tầng.

Đánh giá về tác động của khung pháp lý mới, đại diện Saigon Ratings cho biết, nếu được hoàn thiện và vận hành hiệu quả, trái phiếu PPP có thể tạo ra ba tác động lớn đối với nền kinh tế.

Thứ nhất, mở rộng nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng, giảm áp lực lên ngân sách nhà nước và tín dụng ngân hàng.

Thứ hai, giúp doanh nghiệp dự án PPP có thêm công cụ cơ cấu vốn dài hạn phù hợp với vòng đời dự án, qua đó giảm áp lực tái cấp vốn và rủi ro lãi suất.

Thứ ba, thúc đẩy thị trường vốn Việt Nam phát triển theo chiều sâu thông qua việc nâng cao vai trò của xếp hạng tín nhiệm, bảo lãnh thanh toán, đại diện trái chủ và chuẩn hóa công bố thông tin.

Tuy nhiên, để thị trường phát triển bền vững, trái phiếu PPP không nên được hiểu là công cụ “nới chuẩn” phát hành mà cần trở thành công cụ chuẩn hóa rủi ro cho thị trường hạ tầng. Mỗi đợt phát hành cần có hồ sơ pháp lý đầy đủ, phương án tài chính khả thi, dòng tiền dự án được giám sát chặt chẽ, tài sản bảo đảm có khả năng thực thi và kết quả xếp hạng tín nhiệm được cập nhật định kỳ.

“Nếu có quy định chuyên biệt và cơ chế vận hành hiệu quả, thị trường trái phiếu hạ tầng có thể trở thành kênh huy động vốn quan trọng từ năm 2026, góp phần huy động nguồn lực xã hội cho các dự án chiến lược, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia” - ông Minh nhấn mạnh.