Thị trường đứt gãy nguồn cung ứng

Tại Phố Wall, các chuyên gia JPMorgan tính toán, thế giới chỉ sở hữu khoảng 25 ngày dự trữ chiến lược phân bón trước khi các hệ lụy thực thể bắt đầu phá hủy năng lực sản xuất nông nghiệp. Khi eo biển đóng cửa, bồn chứa tại các quốc gia Vùng Vịnh sẽ đầy ứ trong chưa đầy một tháng, buộc các tổ hợp công nghiệp khổng lồ phải đóng cửa sản xuất. Quá trình khởi động lại các nhà máy hóa chất phức tạp này đòi hỏi từ 4 - 6 tuần, tạo ra một độ trễ phía cung kinh hoàng khiến thị trường vật tư rơi vào trạng thái tê liệt trung hạn ngay cả khi chiến sự kết thúc.

Tỷ lệ xuất khẩu u-rê theo khu vực giai đoạn 2013 - 2024.

Cuộc khủng hoảng nổ ra ngay trước thềm vụ gieo hạt mùa xuân tại Bắc bán cầu, khi nhu cầu sử dụng phân bón đạt đỉnh. Tính giữa tháng 3/2026, toàn bộ 8 loại phân bón chủ chốt trên thị trường đều ghi nhận mức tăng giá thẳng đứng. Giá u-rê thế giới đã chạm mốc 674 USD/tấn. Phân lân DAP đạt 851 USD/tấn.

Cú sốc giá vật tư giáng một đòn chí mạng vào biên lợi nhuận của nông dân Mỹ. Sau nhiều năm kinh tế trang trại khó khăn, sự đắt đỏ của phân bón đạm buộc nông dân phải thay đổi chiến lược sinh tồn. Khảo sát từ hãng Allendale Inc. dự báo, diện tích gieo trồng ngô của Mỹ năm 2026 sẽ sụt giảm mạnh xuống chỉ còn 37,91 triệu ha. Nông dân đang ồ ạt chuyển hướng sang trồng đậu tương - loại cây ít thâm dụng phân đạm hơn, để giảm thiểu rủi ro tài chính.

Trước sức ép từ nông dân, Chính phủ Mỹ đã khẩn cấp can thiệp thị trường phân bón trên nhiều mặt. Về pháp lý, Bộ Tư pháp (DOJ) và Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) đang điều tra nghi án thao túng giá của 5 tập đoàn lớn (Nutrien, Mosaic, CF Industries, Koch và Yara). Để khơi thông chuỗi cung ứng, Tổng thống Mỹ đã ký lệnh miễn trừ Đạo luật Jones trong 60 ngày, giúp giảm cước vận tải nội địa, đồng thời hạ thuế nhập khẩu kali từ Canada và Mexico từ 25% xuống 10%.

Song song đó, Bộ trưởng Nông nghiệp Brooke Rollins cũng đang ráo riết đàm phán các gói hỗ trợ tài chính trực tiếp nhằm giúp các trang trại vượt qua bão giá. Loạt động thái này minh chứng cho một thực tế nghiệt ngã: phân bón bản chất là năng lượng hóa thạch chuyển hóa thành thực phẩm; do đó, khi chuỗi cung ứng năng lượng đứt gãy, an ninh lương thực cũng lập tức bị đe dọa trực tiếp.

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO), chi phí phân bón hiện chiếm từ 30 - 50% tổng giá thành sản xuất ngũ cốc. FAO cảnh báo năng suất tại các khu vực trọng điểm có thể sụt giảm 20 - 30% do nông dân không thể tiếp cận nguồn cung hoặc buộc phải bón ít phân hơn định mức.

Hệ lụy của việc sụt giảm năng suất sẽ không đến ngay lập tức. Tính logic của khủng hoảng nằm ở "độ trễ lạm phát" - chỉ số giá thực phẩm của FAO thường phản ứng chậm 6 - 9 tháng so với các đợt tăng giá vật tư đầu vào. Điều này đồng nghĩa với việc cơn sóng thần lạm phát thực phẩm thực sự sẽ tàn phá nền kinh tế toàn cầu vào giai đoạn cuối năm 2026. Tại châu Âu, các quan chức đã cảnh báo tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng cây trồng trong vụ xuân này chắc chắn sẽ dẫn đến nguy cơ thiếu hụt lương thực trầm trọng vào năm sau. Tại Nam Mỹ, nông dân Brazil đang trong trạng thái lo âu tột độ về nguồn cung kali khi họ tiến hành gieo trồng vụ ngô thứ hai.

Diễn biến giá u-rê và DAP.

Mắt xích quan trọng nhất trong chuỗi cung ứng lúc này là Trung Quốc - quốc gia được ví như "OPEC của thị trường phân bón" khi kiểm soát 44% lượng phốt-phát, 30% ni-tơ và 23% lưu huỳnh toàn cầu. Để đối phó với khủng hoảng Hormuz và bảo vệ vụ gieo trồng nội địa, Bắc Kinh đã yêu cầu các nhà xuất khẩu ngừng giao hàng và xả kho dự trữ phân bón thương mại quốc gia sớm hơn 15 ngày so với thường lệ. Động thái siết chặt xuất khẩu này khiến các quốc gia nhập khẩu lớn như Ấn Độ hay các nước Đông Nam Á lâm vào cảnh khan hiếm trầm trọng.

Chuyển dịch từ tối ưu hóa chi phí sang củng cố nội lực

Giữa vòng xoáy khủng hoảng, thị trường phân bón Việt Nam là một trường hợp nghiên cứu điển hình về rủi ro nhập khẩu đan xen với năng lực dự phòng nội địa.

Cần nhìn lại bối cảnh năm 2025, Việt Nam đã nhập khẩu tới 6,19 triệu tấn phân bón, với kim ngạch 2,19 tỷ USD. Đáng chú ý, Trung Quốc là nguồn cung lớn nhất, chiếm 48% tổng lượng nhập khẩu đạt 2,99 triệu tấn.

Do đó, việc Trung Quốc ban hành lệnh hạn chế xuất khẩu trong năm 2026 đã gây áp lực trực tiếp lên thị trường nội địa. Bước sang tháng 1/2026, lượng nhập khẩu phân bón của Việt Nam đã sụt giảm mạnh 47% do giá thế giới quá cao và logistics đình trệ. Ngay khi có tin chiến sự ở Trung Đông, nhóm cổ phiếu phân bón trên sàn chứng khoán Việt Nam (như BFC, DCM, DPM) đã đồng loạt tăng trần nhiều phiên liên tiếp.

Dù chịu ảnh hưởng chung, Việt Nam sở hữu "vùng đệm" nội lực quan trọng, đó là khả năng tự chủ hoàn toàn mặt hàng u-rê. Các tập đoàn lớn như Đạm Phú Mỹ (PVFCCo) và Đạm Cà Mau (PVCFC) sử dụng nguồn khí tự nhiên nội địa làm đầu vào, giúp ngành nông nghiệp trong nước phần nào cách ly khỏi cơn bão giá khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đang càn quét toàn cầu.

Thị phần sản lượng toàn cầu của Trung Quốc đối với 3 thành phần chính.

Tuy nhiên, Việt Nam vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu đối với các loại phân SA và kali. Nhận thức được rủi ro này, các doanh nghiệp đầu ngành như Đạm Cà Mau đã chủ động nhập khẩu và tích trữ lượng lớn DAP, kali và phân hữu cơ ngay từ quý IV/2025. Nhờ chiến lược dự phòng đi trước này, thị trường trong nước tạm thời đảm bảo được nguồn cung chăm bón cho vụ Đông Xuân và chuẩn bị cho vụ Hè Thu 2026, giúp nông dân nội địa tránh được tình trạng "có tiền nhưng không có hàng" như ở nhiều quốc gia khác

Cuộc khủng hoảng 2026 đã phơi bày sự mong manh của "mối liên kết năng lượng - phân bón - lương thực". Sự phụ thuộc vào các điểm nghẽn giao thương như eo biển Hormuz là một canh bạc rủi ro mà cái giá phải trả chính là an ninh lương thực./.