Áp lực chuyển dịch tăng trưởng

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu tái cấu trúc sâu rộng, lợi thế cạnh tranh giữa các quốc gia đang dịch chuyển rõ nét từ mô hình dựa trên chi phí thấp và ưu đãi thuế sang năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng tăng trưởng. Xu hướng này tạo ra sức ép ngày càng lớn đối với các nền kinh tế đang phát triển, trong đó có Việt Nam, khi mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào thu hút FDI thâm dụng lao động, gia công, lắp ráp đang dần bộc lộ giới hạn. Dư địa tăng năng suất thu hẹp, thuế tối thiểu toàn cầu làm suy giảm hiệu quả các ưu đãi truyền thống, trong khi yêu cầu về phát triển bền vững, môi trường và quản trị ngày càng trở nên khắt khe.

Nguồn: MBS Research.

Trong bối cảnh đó, chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ và giá trị gia tăng cao là yêu cầu mang tính tất yếu. Theo đánh giá của giới chuyên gia, thu hút FDI công nghệ cao tiếp tục giữ vai trò quan trọng, nhưng trọng tâm không còn nằm ở quy mô dòng vốn, mà chuyển sang chất lượng đầu tư, với ưu tiên dành cho các dự án có hàm lượng công nghệ cao, tiêu chuẩn môi trường và quản trị hiện đại, tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng lớn trong chuỗi sản xuất toàn cầu.

“Đồng thời, chính sách FDI thế hệ mới được định hướng gắn chặt với yêu cầu chuyển giao công nghệ, nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp FDI với khu vực doanh nghiệp trong nước, qua đó hình thành nền tảng tăng trưởng bền vững dựa trên năng lực nội sinh” - ông Nguyễn Hà Đức Tùng, chuyên gia phân tích từ MBS nhận định.

Trong dòng chảy đó, Nghị định số 20/2026/NĐ-CP (Nghị định 20) được Chính phủ ban hành ngày 15/1/2026 nhằm hướng dẫn thi hành Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy chính sách. Lần đầu tiên, doanh nghiệp công nghệ nội địa được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế tư nhân, thay cho cách tiếp cận ưu đãi dàn trải trước đây.

Cụ thể, Nghị định 20 tập trung giảm trực tiếp các chi phí đầu vào cốt lõi cho doanh nghiệp công nghệ, bao gồm đất đai, thuế, chi phí nghiên cứu và phát triển, đào tạo nhân lực và chi phí tuân thủ. Các cơ chế hỗ trợ mang tính “thực chi” như hoàn trả tiền thuê đất, miễn - giảm thuế với thời hạn ổn định và mở rộng khấu trừ chi phí R&D giúp doanh nghiệp cải thiện dòng tiền, nâng cao khả năng chịu đựng trong giai đoạn đầu tư dài hạn, đồng thời tạo dư địa mở rộng quy mô và nâng cấp năng lực công nghệ.

“Việc ưu tiên doanh nghiệp vừa và nhỏ, doanh nghiệp công nghệ và khởi nghiệp sáng tạo trong tiếp cận hạ tầng khu công nghiệp, vườn ươm và tài sản công cũng tạo điều kiện để khu vực doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ, từng bước thoát khỏi vai trò gia công” - ông Tùng phân tích.

Nâng chuẩn thu hút FDI

Ở bình diện quốc tế, Việt Nam vẫn hưởng lợi từ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng theo mô hình “Trung Quốc +1”, cùng với mạng lưới các hiệp định thương mại tự do rộng khắp và chính sách đối ngoại linh hoạt. Tuy nhiên, dòng vốn từ các tập đoàn công nghệ lớn chưa thực sự dành ưu tiên cao cho Việt Nam so với một số quốc gia trong khu vực.

Nguồn: MBS Research.

Xét về năng lực cạnh tranh khu công nghiệp, Việt Nam vẫn duy trì các lợi thế truyền thống như chi phí lao động tương đối thấp, giá điện cạnh tranh và giá thuê hợp lý. Tuy nhiên, những lợi thế này chủ yếu phù hợp với các ngành sản xuất thâm dụng lao động và có giá trị gia tăng thấp. Trong bối cảnh thuế tối thiểu toàn cầu làm mờ dần lợi thế về giá, chiến lược thu hút đầu tư buộc phải chuyển hướng mạnh sang chất lượng hạ tầng và hệ sinh thái.

“Các doanh nghiệp trong các phân khúc chuỗi giá trị cao như công nghệ, bán dẫn và điện tử đòi hỏi hạ tầng đạt chuẩn quốc tế, logistics hiện đại, dịch vụ hỗ trợ đầy đủ, khả năng tích hợp công nghệ cùng việc đáp ứng các tiêu chuẩn xanh và ESG” - ông Nguyễn Minh Đức, chuyên gia phân tích từ MBS cho biết.

Nhằm nâng cao năng lực thu hút FDI công nghệ cao, dự thảo Nghị quyết về kinh tế vốn đầu tư nước ngoài đang được xây dựng, với kỳ vọng sẽ triển khai đồng bộ các giải pháp mang tính nền tảng. Trọng tâm là phát triển khu công nghiệp thế hệ mới gắn với logistics, năng lượng sạch và hạ tầng số, đồng thời hoàn thiện khung pháp lý cho khu công nghiệp xanh, khu công nghiệp sinh thái. Song song, việc thiết lập cơ chế dữ liệu quốc gia về FDI, đẩy mạnh Chính phủ số và rút ngắn quy trình đầu tư, cấp phép sẽ góp phần cải thiện môi trường đầu tư và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Cùng với đó, cơ chế ưu đãi cho doanh nghiệp FDI được định hướng tập trung vào nhóm công nghệ cao và tiêu chuẩn xanh, thông qua ưu đãi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), các gói chính sách riêng cho lĩnh vực công nghệ cao, bán dẫn, cũng như nâng cao giá trị gia tăng của khu công nghiệp thông qua điện sạch, nhà ở công nhân, hệ thống xử lý môi trường và trung tâm dữ liệu.

Quan trọng hơn, việc thúc đẩy liên kết giữa khu vực FDI với doanh nghiệp trong nước, gắn với yêu cầu nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và chuyển giao công nghệ, được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong nâng tầm doanh nghiệp Việt Nam.

“Các hình thức hợp tác từ thuê ngoài dịch vụ, liên doanh góp vốn đến chuyển giao công nghệ, thành lập trung tâm R&D và hợp tác đào tạo kỹ sư sẽ tạo điều kiện để doanh nghiệp nội địa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, qua đó hình thành động lực tăng trưởng nội sinh” - ông Hà nhấn mạnh.

Trong tổng thể đó, Nghị định 20 đóng vai trò như đòn bẩy trực diện cho doanh nghiệp công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong khi Nghị quyết về kinh tế vốn đầu tư nước ngoài, nếu được triển khai hiệu quả, sẽ là cầu nối giúp doanh nghiệp Việt Nam nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu và tạo nền tảng tăng trưởng bền vững cho nền kinh tế.