Chốt đầu mối nghiên cứu

Công tác chuẩn bị đầu tư Tổ hợp công nghiệp đường sắt đồng bộ, hiện đại đầu tiên của Việt Nam đang xuất hiện bước ngoặt mới sau khi Văn phòng Chính phủ ban hành Thông báo số 406/TB-VPCP ngày 29/7/2026, truyền đạt kết luận của Phó thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc tại cuộc họp xem xét kiến nghị của Bộ Tài chính về việc giao cơ quan chủ quản và bố trí nguồn kinh phí chuẩn bị đầu tư Dự án.

Cụ thể, Phó thủ tướng Phạm Gia Túc khẳng định Tổ hợp công nghiệp đường sắt đã được xác định trong Quy hoạch mạng lưới đường sắt thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 theo Quyết định số 2404/QĐ-TTg ngày 29/10/2025 của Thủ tướng Chính phủ. Việc nghiên cứu phát triển Tổ hợp được đánh giá là yêu cầu cần thiết nhằm từng bước hiện thực hóa mục tiêu tự chủ chiến lược trong phát triển công nghiệp đường sắt, với lộ trình đầu tư phù hợp.

Phối cảnh Tổ hợp công nghiệp đường sắt tại Hà Nội. Ảnh tư liệu

Tuy nhiên, đây chưa phải là nội dung đáng chú ý nhất liên quan đến công tác nghiên cứu, triển khai Dự án Tổ hợp công nghiệp đường sắt được đề cập tại Thông báo số 406.

Được biết, tại cuộc họp, Bộ Tài chính đã báo cáo về cơ sở pháp lý, cơ sở chính trị, đánh giá các yếu tố liên quan và khẳng định việc nghiên cứu phát triển Tổ hợp công nghiệp đường sắt là nhiệm vụ, trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước; việc giao Bộ Xây dựng thực hiện là đúng quy định, quy trình, thủ tục và phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của Bộ Xây dựng.

Trên cơ sở đó, Bộ Tài chính kiến nghị lãnh đạo Chính phủ thống nhất giao

Bộ Xây dựng thực hiện nhiệm vụ này nhằm cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước về phát triển công nghiệp đường sắt; đồng thời giao Bộ Tài chính tổng hợp, báo cáo cấp có thẩm quyền bố trí kinh phí từ nguồn đầu tư công để lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi Tổ hợp công nghiệp đường sắt.

Trên cơ sở kiến nghị của Bộ Tài chính và ý kiến thống nhất của Bộ trưởng Bộ Xây dựng, Phó Thủ tướng Phạm Gia Túc đã thống nhất về chủ trương giao Bộ Xây dựng tổ chức nghiên cứu, đề xuất chủ trương đầu tư dự án.

Tuy nhiên, để có thêm cơ sở trước khi cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định phương án đầu tư, lãnh đạo Chính phủ giao Bộ Xây dựng khẩn trương rà soát, điều chỉnh nhiệm vụ đã giao Tổng công ty Đường sắt Việt Nam tại Nghị quyết số 127/NQ-CP ngày 13/5/2025 về triển khai Nghị quyết số 187/2025/QH15 ngày 19/2/2025 của Quốc hội về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, trong đó có nội dung lập, phê duyệt và triển khai dự án đầu tư tổ hợp bảo dưỡng, duy tu, vận hành toa xe, đầu máy.

Đồng thời, Bộ Tài chính được giao chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan hoàn thiện dự thảo công văn của Thủ tướng Chính phủ theo hướng cập nhật nhiệm vụ của Bộ Công thương trong Đề án Phát triển công nghiệp đường sắt Việt Nam; bổ sung trách nhiệm của UBND TP. Hà Nội về quy hoạch, quản lý quỹ đất phục vụ phát triển Tổ hợp công nghiệp đường sắt; hoàn thiện các nội dung liên quan, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét trước ngày 5/8/2026.

Điều đáng chú ý là trong các văn bản góp ý trước đó, Bộ Xây dựng cho rằng, việc giao Tổng công ty Đường sắt Việt Nam làm cơ quan chủ quản đầu tư dự án là phù hợp; trong khi phương án giao Bộ Xây dựng tổ chức nghiên cứu, đề xuất chủ trương đầu tư được cho không phù hợp với chủ trương của Quốc hội, chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ cũng như điều kiện thực tế.

Theo Bộ Xây dựng, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam hiện quản lý phần lớn các cơ sở công nghiệp đường sắt trong nước, sở hữu đội ngũ nhân lực chuyên ngành đông đảo và đã tham gia sản xuất, lắp ráp nhiều sản phẩm như đầu máy diesel công suất 1.900 mã lực, toa xe khách, toa xe hàng tốc độ 120 km/h, tà vẹt bê tông dự ứng lực, ray hàn liền, ghi cùng nhiều cấu kiện, phụ kiện cầu đường sắt. Doanh nghiệp cũng đã ký kết nhiều chương trình hợp tác với các đối tác nước ngoài về đào tạo nguồn nhân lực và phát triển công nghiệp đường sắt.

“Nghị quyết số 172/2024/QH15 về chủ trương đầu tư Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam và Nghị quyết số 187/2025/QH15 đều giao Tổng công ty Đường sắt Việt Nam tham gia phát triển công nghiệp đường sắt” - lãnh đạo Bộ Xây dựng cho biết.

Nghiên cứu thận trọng

Trước đó, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đã đề nghị Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng báo cáo Thủ tướng Chính phủ giao doanh nghiệp 100% vốn nhà nước này làm cơ quan chủ quản đầu tư Dự án Xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt theo hình thức đầu tư công, đồng thời bố trí nguồn vốn để thực hiện công tác chuẩn bị và triển khai dự án theo quy định của pháp luật.

Thông qua dự án, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đặt mục tiêu làm chủ công tác vận hành, bảo trì đường sắt tốc độ cao; từng bước sản xuất linh kiện, phụ tùng thay thế; tiếp nhận và làm chủ công nghệ để sản xuất đầu máy, toa xe cho đường sắt quốc gia có tốc độ dưới 200 km/h, đồng thời mua thiết kế và tổ chức sản xuất phương tiện đường sắt đô thị.

Tuy nhiên, trong báo cáo gửi Chính phủ vào giữa tháng 6/2026, Bộ Tài chính cho rằng Dự án Xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt có quy mô lớn, đề xuất sử dụng vốn đầu tư công và chưa có tiền lệ tại Việt Nam.

Đến thời điểm hiện nay, chưa thể khẳng định việc xây dựng Tổ hợp công nghiệp đường sắt là một dự án đầu tư công đơn thuần hay là một tập hợp gồm nhiều hợp phần với các phương thức đầu tư khác nhau như đầu tư công, PPP, đầu tư kinh doanh theo Luật Đầu tư.

Do đó, Bộ Tài chính cho rằng, việc xem xét giao cơ quan chủ quản cần được nghiên cứu trên cơ sở tiếp tục hoàn thiện đầy đủ các nội dung, xác định rõ mô hình, hiệu quả và phương thức tổ chức thực hiện; làm rõ lộ trình phát triển công nghiệp, phương án tiếp nhận và làm chủ công nghệ, cũng như cơ chế khai thác hiệu quả quy mô thị trường trong tương quan với mạng lưới giao thông quốc gia, các trung tâm công nghiệp hỗ trợ và các cơ sở công nghiệp đường sắt hiện có.

Điều này sẽ giúp bảo đảm tính khả thi, hiệu quả đầu tư theo đúng tinh thần Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 của Bộ Chính trị về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng “2 con số”.

Trên thực tế, ngoài Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, hiện lĩnh vực công nghiệp đường sắt hiện đã có sự tham gia của nhiều doanh nghiệp lớn.

Cụ thể, Tập đoàn Hòa Phát đang đầu tư Nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt; THACO hợp tác với Hyundai Rotem để chuyển giao công nghệ, sản xuất, lắp ráp đầu máy, toa xe; Tập đoàn Vingroup, thông qua Công ty VinSpeed, ký thỏa thuận hợp tác chiến lược với Siemens Mobility nhằm sản xuất đoàn tàu cho các dự án đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.

“Vì vậy cần đánh giá kỹ sự cần thiết đầu tư, quy mô, tính cạnh tranh, hiệu quả và đầu ra sản phẩm của Tổ hợp công nghiệp đường sắt do Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đề xuất” - Bộ Tài chính khuyến nghị.