Tăng tốc để đạt mức tăng trưởng 5%

Trong nhiều năm qua, nông nghiệp luôn là “vùng an toàn” của nền kinh tế Việt Nam. Khi công nghiệp hay dịch vụ biến động, nông nghiệp vẫn duy trì nhịp tăng trưởng ổn định 3,5 - 4%/năm, đóng vai trò như một trụ đỡ quan trọng, đặc biệt trong những thời điểm khó khăn như đại dịch Covid-19.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng 2 con số, thì với ngành nông nghiệp, ổn định là chưa đủ. Bài toán đặt ra với ngành là phải nâng tốc độ tăng trưởng lên khoảng 4,5 - 5% - một ngưỡng đòi hỏi những thay đổi mang tính cấu trúc.

Nguồn: Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Đồ họa: Phương Anh

TS. Trần Công Thắng - Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng: “Nông nghiệp tuy không bứt phá như công nghiệp hay dịch vụ, nhưng nổi bật ở tính ổn định và bền vững. Vấn đề là phải chuyển hóa nền tảng này thành động lực tăng trưởng mới”.

Theo ông Thắng, sau giai đoạn chững lại trước năm 2013, nông nghiệp đã phục hồi nhờ tái cơ cấu, với những điểm sáng như thủy sản và trái cây giá trị cao, điển hình là sầu riêng. Song, bước vào giai đoạn 2025 - 2026, ngành đang đối mặt với hàng loạt biến số khó lường, như chính sách thuế quan mới từ Mỹ, bất ổn địa chính trị tại Trung Đông, hay những thay đổi liên tục về kiểm dịch từ thị trường Trung Quốc.

Trong bối cảnh đó, nâng cao chất lượng từ gốc không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc. TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn tài chính, tiền tệ quốc gia nhấn mạnh: “Muốn đóng góp cho mục tiêu tăng trưởng 2 con số, nông nghiệp phải tăng tốc, nâng năng suất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị. Khi giải quyết tốt các vấn đề này, nông nghiệp không chỉ là trụ đỡ, mà có thể trở thành động lực tăng trưởng quan trọng”.

Nhận diện "điểm nghẽn" cố hữu

Dù tiềm năng lớn, nông nghiệp Việt Nam vẫn đang bị kìm hãm bởi những “nút thắt” tồn tại nhiều năm nhưng chưa được tháo gỡ triệt để.

Trước hết là chi phí logistics hiện chiếm khoảng 16% GDP, cao hơn đáng kể so với nhiều quốc gia trong khu vực. Đây là yếu tố trực tiếp làm giảm sức cạnh tranh của nông sản, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập sâu rộng. Theo TS. Trần Công Thắng, việc đầu tư vào hạ tầng logistics và chuỗi cung ứng không còn là lựa chọn dài hạn, mà là yêu cầu cấp bách.

Ở góc độ tài chính, dòng vốn vào nông nghiệp vẫn ở mức khiêm tốn. TS. Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam chỉ ra một thực tế đáng chú ý: tín dụng cho nông nghiệp, nông thôn hiện chỉ chiếm khoảng 11% tổng dư nợ, chưa bằng một nửa so với bất động sản.

Không chỉ thiếu vốn, khả năng hấp thụ và sử dụng vốn hiệu quả của doanh nghiệp nông nghiệp cũng còn hạn chế. Trong khi đó, các chính sách ưu đãi dù đã ban hành nhưng triển khai chưa đủ mạnh để tạo ra đột phá.

Song song đó, chất lượng nguồn nhân lực nông thôn đang là “điểm nghẽn kép”. Hiện có khoảng 1,6 triệu lao động trẻ chưa có việc làm ổn định, trong khi tỷ lệ lao động qua đào tạo có chứng chỉ chỉ khoảng 4%. Điều này khiến quá trình chuyển đổi sang nông nghiệp hiện đại, ứng dụng công nghệ cao gặp nhiều trở ngại.

TS. Nguyễn Quốc Hùng khẳng định: “Đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, có kiến thức thực tế để vận hành nông nghiệp hiện đại là nhiệm vụ cấp bách.”

Mở khóa tăng trưởng

Trong bối cảnh hiện nay, lời giải cho bài toán tăng trưởng của ngành nông nghiệp không nằm ở việc mở rộng diện tích hay sản lượng, mà ở việc nâng cao giá trị gia tăng và "chìa khóa" được các chuyên gia đồng thuận chính là công nghệ, chế biến sâu và liên kết chuỗi.

TS. Trần Công Thắng nhấn mạnh một thay đổi mang tính nguyên tắc: không thể tiếp tục "sản xuất cái mình có", mà phải "sản xuất cái thị trường cần". Điều này đòi hỏi toàn bộ quy trình từ canh tác đến tiêu thụ phải bám sát tín hiệu thị trường, đảm bảo chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc minh bạch.

Trong đó, chế biến sâu được xem là “đòn bẩy” quan trọng. Thực tế cho thấy, những ngành hàng chuyển mạnh sang chế biến đều gia tăng giá trị rõ rệt. Từ sầu riêng tươi đến các sản phẩm sấy, kem; từ cà phê thô sang rang xay, hòa tan; hay ngành cá tra đạt năng suất trên 300 tấn/ha nhờ ứng dụng công nghệ cao - tất cả đều cho thấy dư địa rất lớn nếu đi đúng hướng.

Ở góc độ công nghệ, PGS.TS Đặng Ngọc Đức - Viện trưởng Viện Công nghệ tài chính (Trường Đại học Đại Nam) cho rằng, nâng cao nền tảng công nghệ cho nông thôn là chìa khóa để cải thiện tiếp cận tài chính và thúc đẩy xuất khẩu nông sản, hướng tới phát triển bền vững. Hiện quy trình đưa nông sản ra thị trường quốc tế có thể mất 5 - 8 năm do thiếu hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch, làm giảm niềm tin đối tác.

Trong khi đó, ông Võ Xuân Hoài - Phó Giám đốc Trung tâm đổi mới sáng tạo Quốc gia nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng. “Nông nghiệp cần giảm phụ thuộc vào lao động, tăng ứng dụng máy móc, công nghệ và đẩy mạnh chuyển đổi số” - ông Hoài nêu rõ.

Đồng thời, doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo để tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và nhân lực chất lượng cao.

Một yếu tố không thể thiếu là củng cố liên kết “4 nhà”: Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp - nông dân. Thực tế cho thấy, ở đâu doanh nghiệp đóng vai trò dẫn dắt, làm chủ thị trường và công nghệ, ở đó chuỗi liên kết vận hành hiệu quả và người nông dân sẵn sàng đồng hành.

Song song, các chuyên gia còn nhận định, việc ứng dụng công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) hay blockchain cũng đang mở ra hướng đi mới để tối ưu sản xuất, chuẩn hóa quy trình và nâng cao giá trị nông sản.

Như TS. Cấn Văn Lực đã khẳng định, chìa khóa của tăng trưởng 2 con số nằm ở việc nâng cao năng suất tổng thể, bao gồm năng suất lao động, hiệu quả sử dụng vốn và chất lượng đầu tư. Đối với lĩnh vực nông nghiệp, quá trình chuyển đổi cần gắn với nâng cao tri thức, ứng dụng công nghệ, tăng cường liên kết “4 nhà” và tối ưu hóa phân bổ nguồn lực. Khi các điểm nghẽn về vốn được tháo gỡ, kết hợp với cải cách thể chế và đổi mới sáng tạo, nền kinh tế sẽ có đủ điều kiện để bứt phá, hướng tới mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững trong dài hạn./.