FDI khởi sắc nhưng thách thức hiện hữu

Bức tranh đầu tư nước ngoài và thương mại của Việt Nam trong 5 tháng đầu năm ghi nhận nhiều tín hiệu tích cực, nhưng cũng đặt ra không ít vấn đề cần được nhìn nhận một cách toàn diện. Vốn FDI thực hiện tiếp tục tăng trưởng và tập trung mạnh vào lĩnh vực chế biến, chế tạo; khu vực doanh nghiệp FDI đạt mức tăng trưởng xuất khẩu cao hơn đáng kể so với doanh nghiệp trong nước.

Cùng với đó, nền kinh tế ghi nhận mức nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD, cho thấy những thách thức liên quan đến năng lực hấp thụ vốn, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và khả năng tham gia sâu hơn của doanh nghiệp nội địa trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Chia sẻ tại phiên thảo luận thứ nhất với chủ đề “Vĩ mô 2026 - Việt Nam trước các cú sốc bên ngoài và cơ hội bên trong” tại Vietnam Investment Forum - Summer Summit, TS. Phan Đức Hiếu - Đại biểu Quốc hội chuyên trách, Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho biết, diễn biến nhập siêu hiện nay không phải hiện tượng xuất hiện đột ngột, mà đã có dấu hiệu tích lũy từ nhiều năm trước. Từ đầu năm 2025, các cơ quan nghiên cứu đã bắt đầu thống kê và theo dõi dữ liệu xuất nhập khẩu của Việt Nam trong giai đoạn 4 năm gần đây. Kết quả cho thấy, mặc dù tổng kim ngạch xuất nhập khẩu vẫn duy trì đà tăng trưởng, mức thặng dư thương mại lại có xu hướng giảm dần theo thời gian.

Toàn cảnh phiên thảo luận “Vĩ mô 2026 - Việt Nam trước các cú sốc bên ngoài và cơ hội bên trong”. Ảnh: Thu Hương.

Theo ông Hiếu, những lo ngại về xu hướng này đã xuất hiện từ giai đoạn 2024 - 2025, chứ không phải đến năm nay mới được đặt ra. Điều bất ngờ nằm ở tốc độ gia tăng nhập siêu trong năm nay, trong khi sự suy giảm của thặng dư thương mại thực chất đã hình thành từ trước đó và mang tính hệ thống.

Trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt hơn 445 tỷ USD. Trong đó, kim ngạch nhập khẩu đạt gần 230 tỷ USD, dẫn đến mức nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD. Ông Hiếu chia sẻ, có quan điểm cho rằng, tình trạng này xuất phát từ việc doanh nghiệp tăng cường nhập khẩu nguyên vật liệu để phục vụ sản xuất cũng như tranh thủ đẩy mạnh xuất khẩu trước khả năng các chính sách thuế quốc tế thay đổi. Dù nhận định này có thể đúng ở một mức độ nhất định, nhưng theo ông Hiếu, việc giải quyết vấn đề không nên chỉ dừng ở những nguyên nhân mang tính ngắn hạn.

Điều cần thiết là xây dựng một giải pháp mang tính căn cơ nhằm xử lý tận gốc những hạn chế trong cấu trúc thương mại và năng lực sản xuất của nền kinh tế. Từ góc độ hoạch định chính sách, ông Hiếu cho biết thêm, Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm đã đặt ra yêu cầu xây dựng lại chiến lược xuất nhập khẩu của Việt Nam trong giai đoạn mới.

“Chiến lược này sẽ được thiết kế theo hướng toàn diện hơn, bao quát không chỉ lĩnh vực hàng hóa, mà cả dịch vụ, với những bước đi bài bản thay vì chỉ tập trung mở rộng thị trường xuất khẩu” - ông Hiếu kỳ vọng.

Cùng với đó, để giảm dần sự phụ thuộc vào khu vực FDI, Việt Nam cần chú trọng phát triển các chuỗi giá trị có sự đóng góp chủ lực của doanh nghiệp trong nước. Điều này đòi hỏi sự xuất hiện của những doanh nghiệp đầu tàu có đủ năng lực tham gia và dẫn dắt các chuỗi sản xuất, xuất khẩu ở cả thị trường trong nước và quốc tế. Ngoài ra, cần có chiến lược thúc đẩy hoạt động đầu tư ra nước ngoài một cách chuyên nghiệp hơn nhằm hình thành các chuỗi liên kết bền vững của doanh nghiệp Việt Nam trên phạm vi khu vực và toàn cầu.

Xây dựng nội lực cho doanh nghiệp Việt

Ở góc nhìn khác, ông Nguyễn Duy Linh - Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) cho rằng, bức tranh FDI trong 5 tháng đầu năm vẫn chứa đựng nhiều điểm sáng đáng chú ý. Vốn FDI đăng ký tăng khoảng 10% so với cùng kỳ năm trước, mức tăng cao nhất trong vòng 5 năm trở lại đây. Đáng chú ý, khoảng 83% lượng vốn đăng ký tập trung vào lĩnh vực chế biến, chế tạo, qua đó cho thấy Việt Nam tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Về mức nhập siêu khoảng 13,8 tỷ USD, ông Linh cho rằng, có hai nguyên nhân chính. Thứ nhất là yếu tố giá cả hàng hóa trên thị trường quốc tế. Thứ hai là tâm lý phòng ngừa rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng trong bối cảnh xung đột và bất ổn địa chính trị tại nhiều khu vực trên thế giới khiến doanh nghiệp chủ động tăng nhập khẩu nguyên vật liệu.

Theo ông, lượng nguyên liệu được nhập khẩu mạnh trong hai quý đầu năm sẽ trở thành nguồn lực đầu vào cho hoạt động sản xuất trong các quý tiếp theo. Vì vậy, xét dưới góc độ sản xuất và tăng trưởng kinh tế, đây có thể được xem là một tín hiệu tích cực, phản ánh sự chuẩn bị cho chu kỳ sản xuất mới của doanh nghiệp.

Dù vậy, ông Linh cũng chỉ ra, điểm hạn chế lớn nhất hiện nay không nằm ở khả năng thu hút FDI, mà ở năng lực hấp thụ dòng vốn này của nền kinh tế. Theo ông, mức độ lan tỏa từ khu vực FDI sang doanh nghiệp trong nước vẫn còn thấp do chất lượng và năng lực cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp nội địa chưa đáp ứng được yêu cầu tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ thực tế đó, câu hỏi quan trọng không còn là Việt Nam có thu hút được FDI hay không, mà là khả năng chuyển hóa nguồn vốn này thành động lực phát triển cho khu vực doanh nghiệp trong nước ở mức độ nào. Để cải thiện năng lực hấp thụ, ông cho rằng, Việt Nam cần tiếp tục thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng cao năng suất lao động và đẩy mạnh đổi mới công nghệ.

Cùng với đó, đại diện SHS đánh giá cao các chủ trương lớn về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó có Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, coi đây là một trong những giải pháp quan trọng nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn hiện hữu của nền kinh tế. Song song với đó là định hướng xây dựng đội ngũ doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh, có khả năng phát triển song hành với khu vực FDI và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

“Cùng với Chương trình đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026 - 2035 và mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số trong những năm tới, thị trường vốn và thị trường chứng khoán sẽ có cơ hội hưởng lợi đáng kể từ quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia” - ông Linh nhấn mạnh./.