Chủ động để không lỡ nhịp giai đoạn mới

Cuối tháng 7, UBND tỉnh Gia Lai đã phê duyệt kế hoạch bê tông hóa giao thông nông thôn năm 2026 với mục tiêu hỗ trợ hơn 47.800 tấn xi măng để làm mới hơn 339 km đường giao thông nông thôn, cùng với hàng chục nghìn tấn xi măng để sửa chữa các tuyến đường hư hỏng trên địa bàn tỉnh.

Đối với người dân tỉnh Gia Lai, đó không chỉ là những tuyến đường nối khu dân cư với vùng sản xuất, trường học và các công trình thiết yếu mang lại nhiều thuận lợi trong đời sống, mà còn cho thấy sự chủ động của địa phương trong việc chuẩn bị cho giai đoạn mới từ trước khi các chương trình chính thức được triển khai đồng bộ.

Trồng cây cao su tại Hua Thanh, Điện Biên. Ảnh: Đức Thanh

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, Chính phủ đang nghiên cứu phương án hợp nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG: xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; phát triển văn hóa; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển) thành 1 CTMTQG tổng thể giai đoạn 2026 - 2030. Việc hợp nhất nhằm tinh gọn đầu mối quản lý, giảm chồng chéo, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền để địa phương chủ động hơn trong tổ chức thực hiện. Song song với đó, các bộ, ngành tiếp tục hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách và văn bản hướng dẫn để bảo đảm việc triển khai thống nhất trên phạm vi cả nước.

Trong bối cảnh đó, tiến độ triển khai tại các địa phương đang ở giai đoạn chuẩn bị. Đến ngày 31/7/2026, cả nước mới có 5 địa phương hoàn thành phân bổ dự toán và kế hoạch vốn thực hiện các CTMTQG năm 2026, gồm Lai Châu, Cao Bằng, Gia Lai, Lâm Đồng và Cà Mau. Tổng số vốn đầu tư thực hiện các CTMTQG giai đoạn 2026 - 2030 mới giải ngân đạt 94,08 tỷ đồng, tương đương khoảng 0,5% kế hoạch được giao.

Con số giải ngân còn thấp không phản ánh sự chậm trễ trong tổ chức thực hiện, mà chủ yếu cho thấy đây vẫn là giai đoạn đầu của chu kỳ triển khai. Khi cơ chế, chính sách và kế hoạch vốn đang được hoàn thiện, nhiều địa phương lựa chọn cách làm “chuẩn bị trước một bước” để khi đủ điều kiện có thể triển khai ngay.

Gia Lai là một trong những địa phương như vậy. Ngoài việc hoàn thành phân bổ kế hoạch vốn theo tiến độ, tỉnh còn chủ động hoàn thiện cơ chế phân cấp, xây dựng danh mục dự án ưu tiên và chuẩn bị phương án tổ chức thực hiện. Nguồn lực được định hướng tập trung cho hạ tầng giao thông nông thôn, thủy lợi, nước sạch, trường học, phát triển sản xuất và hỗ trợ sinh kế cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Cách làm này giúp rút ngắn khoảng thời gian từ khi được giao vốn đến khi dự án được triển khai trên thực tế.

Không chỉ Gia Lai, nhiều địa phương khác cũng đang tận dụng giai đoạn chuyển tiếp để chuẩn bị các điều kiện cần thiết. Tại Lai Châu, Ban Chỉ đạo thực hiện các CTMTQG giai đoạn 2026 - 2030 của tỉnh được kiện toàn ngay từ đầu giai đoạn. Các nguyên tắc, tiêu chí phân bổ vốn được ban hành sớm, đồng thời các sở, ngành được yêu cầu rà soát nhu cầu đầu tư, hoàn thiện hồ sơ dự án để sẵn sàng triển khai khi kế hoạch vốn được giao.

Trong khi đó, Cà Mau tập trung hoàn thành việc phân bổ kế hoạch vốn, ưu tiên các công trình hạ tầng thiết yếu, cấp nước sạch, phát triển sản xuất và sinh kế gắn với mục tiêu xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững. Dù điều kiện phát triển khác nhau, điểm chung của các địa phương là không chờ hoàn tất toàn bộ thủ tục mới bắt đầu chuẩn bị, mà chủ động hoàn thiện các điều kiện thực hiện ngay từ đầu.

Hoàn thiện thể chế giúp nguồn lực sớm phát huy hiệu quả

Việc nhiều địa phương chủ động chuẩn bị từ sớm cho thấy các CTMTQG đã bắt đầu bước vào giai đoạn triển khai mới. Tuy nhiên, để những kế hoạch đó nhanh chóng chuyển thành công trình, dự án cụ thể, điều kiện tiên quyết vẫn là sớm hoàn thiện thể chế và thống nhất cách thức tổ chức thực hiện trên phạm vi cả nước.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, cùng với việc xây dựng CTMTQG tổng thể giai đoạn 2026 - 2030, các bộ, ngành đang tiếp tục hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách và văn bản hướng dẫn triển khai. Đây là khâu quan trọng nhằm tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho các địa phương tổ chức thực hiện, đồng thời khắc phục tình trạng chồng chéo, phân tán trong giai đoạn trước.

Đối với các địa phương, giai đoạn chuyển tiếp cũng là thời điểm để rà soát nhu cầu đầu tư, chuẩn bị danh mục dự án, kiện toàn bộ máy tổ chức và xây dựng phương án phân bổ nguồn lực. Khi các quy định được ban hành đầy đủ, những công việc chuẩn bị này sẽ giúp rút ngắn đáng kể thời gian triển khai, thay vì phải bắt đầu lại từ khâu lập kế hoạch.

Thực tế từ Gia Lai, Lai Châu hay Cà Mau cho thấy, dù điều kiện phát triển khác nhau, các địa phương đều lựa chọn cách tiếp cận khá giống nhau: chủ động hoàn thiện các điều kiện triển khai ngay từ đầu giai đoạn. Đây cũng là lý do 3 địa phương này nằm trong nhóm đầu tiên hoàn thành phân bổ kế hoạch vốn năm 2026 theo báo cáo của Bộ Tài chính.

Cách làm trên cũng cho thấy, nhiều địa phương không chờ hoàn tất toàn bộ cơ chế, chính sách mới bắt đầu công việc. Trong khi các bộ, ngành tiếp tục hoàn thiện văn bản hướng dẫn, địa phương đã chủ động rà soát nhu cầu đầu tư, xây dựng danh mục dự án, chuẩn bị phương án phân bổ nguồn lực và kiện toàn tổ chức thực hiện. Cách làm này giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, để dự án có thể triển khai ngay khi đủ cơ sở pháp lý và kế hoạch vốn được giao.

Ở giai đoạn đầu của chu kỳ 2026 - 2030, tỷ lệ giải ngân chưa phản ánh đầy đủ tiến độ triển khai các CTMTQG. Điều đáng chú ý hơn là nhiều địa phương đã hoàn thành các bước chuẩn bị để sẵn sàng triển khai khi cơ chế và kế hoạch vốn được hoàn thiện. Khi thể chế được hoàn thiện, dự án đã sẵn sàng và địa phương chủ động vào cuộc từ sớm, nguồn lực đầu tư sẽ nhanh chóng được đưa vào thực tế, qua đó rút ngắn thời gian đưa nguồn vốn vào thực hiện và sớm hình thành các công trình, dự án theo mục tiêu của chương trình.