Kết nối thời gian thực và dịch vụ công chủ động

Đánh giá bức tranh tổng thể về quá trình chuyển đổi số của ngành Tài chính trong giai đoạn 2026 - 2030, ông Nguyễn Minh Ngọc - Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số (Bộ Tài chính) khẳng định, chiến lược chuyển đổi số của ngành Tài chính được đặt trong tổng thể chiến lược chung của Chính phủ, phục vụ đồng thời hai trụ cột: nội bộ cơ quan nhà nước và xã hội (người dân, doanh nghiệp).

“Bộ Tài chính là bộ quản lý đa ngành, đa lĩnh vực. Các hệ thống hướng tới phục vụ hai nhóm đối tượng có tác động qua lại lẫn nhau. Trong bối cảnh hiện nay, việc kết nối dữ liệu là cực kỳ quan trọng và phải đảm bảo tính tức thời (real-time)” - ông Nguyễn Minh Ngọc chia sẻ.

Phiên tọa đàm cấp cao tại VDF-2026. Ảnh: Đức Minh

Để hiện thực hóa điều này, Bộ Tài chính đang tập trung xây dựng hệ thống API Gateway của Bộ, kết nối trực tiếp với API Gateway của Chính phủ và quốc gia để liên thông dữ liệu theo thời gian thực. Một minh chứng rõ nét cho sự linh hoạt này là việc cơ quan thuế phối hợp với Cục Quản lý xuất nhập cảnh (Bộ Công an) xử lý tức thời các trường hợp nợ thuế dẫn đến tạm hoãn xuất cảnh ngay tại sân bay, thay vì xử lý theo định kỳ như trước.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ cán bộ xử lý khối lượng dữ liệu lịch sử khổng lồ, kết hợp củng cố công tác quản trị dữ liệu số (Data Governance) nhằm xác định rõ dữ liệu gốc, đang được xem là chìa khóa để chuyển dịch từ dịch vụ công thụ động sang cung cấp “dịch vụ công chủ động” lấy người dùng làm trung tâm.

Ông Lưu Mạnh Tưởng - Phó Cục trưởng Cục Hải quan cho biết, mỗi năm, hệ thống hải quan phải xử lý khoảng 20 triệu tờ khai, với tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất nhập khẩu hằng năm đạt 10 - 20%.

Trước áp lực công việc khổng lồ đó, ngành Hải quan đã định hình ưu tiên ứng dụng AI thành 2 nhóm.

Nhóm 1: ứng dụng AI và phân tích dữ liệu để hỗ trợ người dân, doanh nghiệp làm thủ tục hải quan, giúp rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí xã hội. Cơ quan hải quan đã áp dụng Chatbot AI giải đáp vướng mắc 24/7 và ứng dụng AI hỗ trợ doanh nghiệp khai báo mã số hàng hóa (mã HS) chính xác để hạn chế tối đa các tranh chấp kỹ thuật.

Nhóm 2: ứng dụng AI để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tăng tốc độ xử lý thông tin. Cụ thể, ngành Hải quan ứng dụng AI vào quản lý rủi ro, tự động phát hiện bất thường thay cho phương thức rà soát thủ công. Đặc biệt, hệ thống hải quan số mới dự kiến triển khai từ cuối năm 2026 sẽ tích hợp toàn diện các công cụ AI và phân tích dữ liệu tiên tiến.

Tuy nhiên, quá trình đưa AI vào thực tiễn quy mô lớn của ngành Hải quan cũng đối mặt với không ít thách thức.

Ông Lưu Mạnh Tưởng chia sẻ: “Khó khăn lớn nhất là giai đoạn chuyển tiếp: xử lý khối lượng dữ liệu lịch sử cực lớn từ công nghệ cũ sang chuẩn hóa theo công nghệ AI đòi hỏi rất nhiều nguồn lực. Do đó, chúng tôi đặc biệt chú trọng 3 trụ cột: Dữ liệu phải đúng, đủ, sạch, sống; Hạ tầng đồng bộ tại Trung tâm dữ liệu quốc gia và Con người là yếu tố quyết định thông qua các chương trình đào tạo liên tục trong năm 2026”.

Khi hành lang pháp lý trở thành “đường ray” cho AI

Góc nhìn từ các tập đoàn công nghệ lớn mang đến những phân tích sắc bén về hành lang pháp lý và năng lực tự chủ công nghệ trong ngành tài chính công.

Theo ông Nguyễn Tuấn Khang - Lãnh đạo khối Data & AI, IBM ASEAN, tư duy về AI đã có sự dịch chuyển mạnh mẽ trong những năm gần đây. “Khoảng 3 năm trước, các đơn vị còn hỏi công nghệ AI là gì. Giờ đây, không ai hỏi câu đó nữa, mà tập trung vào bài toán rủi ro và hành lang pháp lý. Nếu coi hành lang pháp lý là rào cản thì sẽ thấy chậm, nhưng nếu coi đó là đường ray, thì chúng ta sẽ chạy rất nhanh và an toàn” - ông Khang nói.

Dẫn chứng thành công của các hệ thống hóa đơn điện tử tại Việt Nam hay hệ thống thông quan tự động tại Singapore, ông Khang đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải tích hợp các quy tắc quản trị, rủi ro và tuân thủ (Governance, Risk and Control - GRC) trực tiếp vào các mô hình AI để đảm bảo vận hành minh bạch và an toàn.

Cùng quan điểm về bước tiến công nghệ, ông Nguyễn Hải Sơn - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tổng Công ty Công nghệ và Giải pháp CMC (CMC TS) chỉ ra rằng, công nghệ đã bước sang một cột mốc mang tính bước ngoặt: Agentic AI (AI tự chủ). Khác với Generative AI thông thường, Agentic AI có khả năng tự suy luận, tự học và phối hợp giữa các tác nhân (Agent) để hoàn thành các chuỗi tác vụ phức tạp từ đầu đến cuối.

Bốn thông điệp cốt lõi

Kết luận phiên toàn thể và hội thảo cấp cao của VDF-2026, ông Nguyễn Việt Hà - Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số (Bộ Tài chính) nhấn mạnh 4 thông điệp cốt lõi định hình tương lai ngành Tài chính giai đoạn 2026 - 2030:

Thứ nhất, chuyển đổi số hướng đến giá trị thực chất. Ngành Tài chính đang dịch chuyển từ xây dựng nền tảng số sang khai thác sâu dữ liệu và công nghệ (AI-First). Đích đến cuối cùng là nâng cao hiệu quả quản lý, đơn giản hóa thủ tục và tối ưu hóa trải nghiệm phục vụ người dân, doanh nghiệp.

Thứ hai, dữ liệu là nền tảng tiên quyết. Thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở số lượng, mà ở mức độ chuẩn hóa, liên thông và quản trị dữ liệu liên ngành. Đây là bệ phóng bắt buộc để triển khai các mô hình dự báo và hỗ trợ ra quyết định bằng AI.

Thứ ba, AI phải gắn liền với an toàn và trách nhiệm. Sự bùng nổ của Agentic AI mở ra phương thức quản trị mới, nhưng đòi hỏi hành lang pháp lý vững chắc. Ngành tài chính kiên định nguyên tắc: “AI càng thông minh, thì quản trị AI càng phải chặt chẽ; dữ liệu càng kết nối rộng, thì yêu cầu bảo vệ càng cao”.

Thứ tư, đồng bộ hạ tầng và tăng cường hợp tác. Chuyển đổi số đòi hỏi hạ tầng tính toán, đám mây và an toàn thông tin linh hoạt. Song song đó, “hạ tầng hợp tác” giữa cơ quan quản lý và các tập đoàn công nghệ lớn chính là chìa khóa đưa các sáng kiến từ thử nghiệm vào thực tiễn toàn ngành.

Những định hướng chiến lược này đặt nền móng vững chắc để hiện thực hóa một hệ sinh thái tài chính số Việt Nam thông minh, an toàn và bền vững vào năm 2030.

Đồ họa: Phương Anh