Sáng ngày 11/11, Quốc hội nghe tờ trình, báo cáo thẩm tra về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh.
Theo tờ trình của Chính phủ, pháp luật hiện hành đã bước đầu tạo cơ sở cho hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa và cung ứng sản phẩm phái sinh giá hàng hóa, nhưng còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch.
 |
| Toàn cảnh phiên họp sáng ngày 11/11. |
Khối lượng giao dịch tập trung đã tăng từ khoảng 58,9 nghìn hợp đồng năm 2019 lên khoảng 1,54 triệu hợp đồng năm 2025; giá trị giao dịch danh nghĩa bình quân khoảng 7.500 tỷ đồng/ngày. Tuy nhiên, quy mô và thanh khoản còn hạn chế, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh tham gia phòng ngừa rủi ro còn ít; phần lớn sản phẩm liên thông với sở giao dịch nước ngoài, chưa hình thành nhiều hợp đồng dựa trên hàng hóa Việt Nam và giá tham chiếu nội địa.
Do đó, việc xây dựng Luật nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ, chuyên biệt; tạo cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá; gắn giao dịch phái sinh với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa.
Theo dự thảo, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường OTC thông qua tổ chức trung gian. Giao dịch OTC trên cơ sở thỏa thuận trực tiếp giữa các bên, không qua tổ chức trung gian, thực hiện theo pháp luật về dân sự.
Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh nhưng phải phân định rõ sản phẩm, thành viên, tài khoản, thanh toán và quản trị rủi ro. Giao dịch OTC có thể được thanh toán bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ trên cơ sở tự nguyện và đáp ứng tiêu chí theo Quy chế thanh toán bù trừ.
Về hạ tầng, Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa, thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ. Dự thảo thiết lập khung nhận diện, đo lường, giám sát, cảnh báo sớm, kiểm soát và can thiệp kịp thời; quản lý ký quỹ, vị thế, rủi ro đối tác, thanh khoản; quy định biện pháp can thiệp khẩn cấp.
Đáng chú ý, doanh nghiệp nhà nước được giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh. Hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa và rủi ro được bảo vệ, không chỉ căn cứ kết quả lãi, lỗ riêng của giao dịch phái sinh.
Dự thảo cũng ưu tiên phát triển, chuẩn hóa và niêm yết sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, nhằm tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá, tăng thanh khoản, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước và giảm phụ thuộc vào giá tham chiếu, hạ tầng thị trường nước ngoài.
Đối với liên thông qua biên giới, dự thảo yêu cầu lựa chọn, thẩm định đối tác, chấp thuận đối với việc thiết lập mới hoặc thay đổi trọng yếu; tuân thủ pháp luật về ngoại hối, thanh toán, phòng, chống rửa tiền, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu.
Về quản lý nhà nước, Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối, chịu trách nhiệm quản lý tổng thể, giám sát thị trường, quản lý rủi ro và điều phối hoạt động giữa các cơ quan liên quan.
 |
| Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi trình bày báo cáo thẩm tra. |
Thẩm tra dự án Luật, Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng Luật; đồng thời đề nghị phân định rõ các giao dịch thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật này và các luật chuyên ngành khác.
Về mô hình quản lý, cơ quan thẩm tra đề nghị phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong Luật. Với các thẩm quyền tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản, dữ liệu của tổ chức, cá nhân, phải quy định rõ căn cứ, thẩm quyền, phạm vi, trình tự, thời hạn áp dụng và đặc biệt là cơ chế kiểm soát.
Ủy ban cũng nhấn mạnh, các chủ thể tham gia thị trường trên tinh thần tự nguyện, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa làm mất đi tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí cho xã hội.
Về tổ chức thị trường, Ủy ban yêu cầu bổ sung đánh giá đầy đủ, rà soát mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ; tận dụng tối đa các thiết chế, hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính; bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế. Cần so sánh các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án tối ưu, rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu của nước ngoài; kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích.
Đối với thị trường OTC, cơ quan thẩm tra đề nghị hoàn thiện khuôn khổ pháp lý tương xứng với mức độ rủi ro, xác định điều kiện chủ thể, sản phẩm, ký quỹ, định giá tài sản bảo đảm, nghĩa vụ báo cáo và các trường hợp phải bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ.
Về bảo vệ nhà đầu tư, yêu cầu đặt ra là rà soát việc phân loại, bảo đảm cơ chế bảo vệ phù hợp với mức độ rủi ro của sản phẩm, khả năng nhận diện và chịu rủi ro của từng nhóm; ngăn ngừa bất cân xứng thông tin; quản lý tách biệt, an toàn tiền, tài sản ký quỹ và quyền lợi của khách hàng.
Riêng với doanh nghiệp nhà nước, Ủy ban đề nghị bảo vệ người thực hiện đúng mục đích, đúng thẩm quyền, đúng quy định nhưng không tạo ra khoảng miễn trừ đối với những hành vi vụ lợi, đầu cơ hoặc vi phạm. Với tổ chức tín dụng, cần phân định rõ thẩm quyền cấp phép, giám sát, bảo đảm không làm gián đoạn các nghiệp vụ hợp pháp đang thực hiện.
Theo tờ trình, dự án Luật được trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 và dự kiến xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XVI.
