Đổi từ mở rộng quy mô sang nâng cao năng suất

Trong bối cảnh kinh tế thế giới nhiều biến động, mục tiêu tăng trưởng 2 con số của Việt Nam đang chịu sức ép từ cả bên ngoài lẫn nội tại nền kinh tế. Mô hình tăng trưởng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và tài nguyên đang dần chạm ngưỡng.

Trao đổi với phóng viên về vấn đề tăng trưởng năm 2026, tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026, GS.TS. Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước nhấn mạnh, Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong đó, phát triển hạ tầng số, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng cơ chế phân bổ nguồn lực hợp lý giữa Nhà nước và khu vực tư nhân là những điều kiện then chốt để tạo đột phá.

GS.TS. Hoàng Văn Cường cho rằng, tăng trưởng cao không thể dựa vào các giải pháp ngắn hạn, mà phải được đặt trong chiến lược dài hạn, có thể kéo dài đến năm 2035.

Sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động và cách thức vận hành của nền kinh tế. Ảnh: CTV

Mô hình tăng trưởng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và tài nguyên đã dần đạt tới giới hạn. Trong khi đó, áp lực từ lãi suất, kiểm soát tín dụng và chi phí đầu vào gia tăng đang làm giảm hiệu quả của các động lực truyền thống.

Thực tế này buộc nền kinh tế phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đóng vai trò trung tâm.

Ở góc độ phát triển, GS.TS. Trần Thị Vân Hoa - nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế quốc dân cũng nhấn mạnh, tăng trưởng không còn chỉ là gia tăng về lượng mà phải gắn với chất lượng và tính bền vững.

Theo bà Vân Hoa, để đạt mục tiêu tăng trưởng khoảng 10%/năm giai đoạn 2026 - 2030, đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) cần vượt 55%. Đây là yêu cầu rất cao, đòi hỏi cải cách mạnh mẽ mô hình tăng trưởng.

Một yếu tố mang tính bước ngoặt là sự phát triển của công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đang làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động và cách thức vận hành của nền kinh tế.

PGS.TS. Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cũng cho rằng, cạnh tranh hiện nay là cạnh tranh về công nghệ và vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu. Theo ông, Việt Nam cần nâng cấp vai trò trong chuỗi sản xuất, phát triển các ngành công nghệ cao và hình thành các doanh nghiệp đủ sức dẫn dắt nền kinh tế.

Thiết kế lại dòng vốn để “mở khóa” tăng trưởng

Đề cập đến không gian để mô hình tăng trưởng kinh tế vận hành hiệu quả, ở góc độ thể chế, TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng, cần tiếp cận mô hình phát triển một cách tổng thể, làm rõ triết lý phát triển và cơ chế vận hành để tránh tình trạng chính sách rời rạc, thiếu hiệu quả.

Nếu công nghệ là chìa khóa, thì vốn chính là điều kiện để “mở khóa” các động lực tăng trưởng mới. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn hiện nay là dòng vốn chưa được phân bổ hiệu quả.

Theo các nghiên cứu, Việt Nam cần huy động khoảng 40% GDP cho đầu tư toàn xã hội và nâng chi cho R&D lên 1,5 - 2% GDP vào năm 2030. Trong khi đó, mức chi hiện tại mới chỉ khoảng 0,4 - 0,5% GDP.

PGS.TS. Vũ Sỹ Cường - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước cho rằng, vấn đề không chỉ là thiếu vốn mà là thiếu các kênh dẫn vốn dài hạn, chấp nhận rủi ro cho khoa học công nghệ. Hệ thống ngân hàng, dù là “mạch máu” của nền kinh tế, nhưng khó đáp ứng nhu cầu vốn cho các lĩnh vực đổi mới sáng tạo do đặc thù rủi ro cao và thời gian hoàn vốn dài.

Từ góc độ doanh nghiệp, Nguyễn Trung Chính - Chủ tịch Hội đồng Quản trị, kiêm Chủ tịch Điều hành Tập đoàn Công nghệ CMC chia sẻ, cần có các cơ chế tài chính đột phá hơn, đặc biệt là ưu đãi thuế và vốn cho doanh nghiệp công nghệ, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Theo ông Chính, hạ tầng dữ liệu là “xương sống” của nền kinh tế số, đòi hỏi nguồn vốn lớn, dài hạn và sự tham gia của cả khu vực công và tư. Một hướng đi quan trọng là thúc đẩy hợp tác công, tư và cơ chế “vốn mồi”, trong đó Nhà nước dẫn dắt, chia sẻ rủi ro, tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia đầu tư.

Đồ họa: Phương Anh

TS. Nguyễn Đức Hiển gợi ý, để đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, trước hết cần nhận diện đầy đủ mô hình phát triển sau 40 năm Đổi mới.

Làm rõ thêm, TS. Nguyễn Đức Hiển phân tích, đây là khái niệm rất rộng, bao trùm nhiều lĩnh vực, không thể đồng nhất với mô hình tăng trưởng kinh tế. Việc tiếp cận hiện nay còn nhiều cách hiểu khác nhau, từ việc chia theo 5 - 7 nhóm lĩnh vực như kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, đối ngoại, đến việc bổ sung các yếu tố như văn hóa và quản trị quốc gia. Tuy nhiên, các cấu phần này chỉ là các trụ cột, trong khi phần cốt lõi cần làm rõ là triết lý phát triển, mục tiêu, động lực và nguyên tắc vận hành của mô hình.

Vì thế, TS. Nguyễn Đức Hiển lưu ý, thực tiễn nghiên cứu hiện nay còn thiên về từng lát cắt riêng lẻ hoặc mô hình tăng trưởng, chưa tiếp cận đầy đủ tính tổng thể của mô hình phát triển quốc gia. Vì vậy, cần xác định rõ cách tiếp cận và “đường đi” khi xây dựng đề án, bảo đảm tính mạch lạc và nhất quán. Đồng thời, cần làm rõ vai trò của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình tổng thể hay là nền tảng vận hành. Việc xây dựng mô hình cũng phải đặt trong tầm nhìn dài hạn, không chỉ đến năm 2045 mà xa hơn, với hệ thống nền tảng, trụ cột, động lực và cơ chế vận hành rõ ràng.

Bên cạnh đó, GS.TS. Trần Thị Vân Hoa đề xuất triển khai cơ chế đồng tài trợ R&D, với mức hỗ trợ từ 30 đến 70% từ ngân sách nhà nước, nhằm giảm rào cản tài chính cho doanh nghiệp.

Ở góc độ tổng thể, PGS.TS. Trần Đình Thiên cho rằng, muốn tăng trưởng 2 con số, không thể chỉ “bơm thêm vốn”, mà phải tái cấu trúc dòng vốn và chuyển sang mô hình phát triển dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả. Cần chuyển trọng tâm từ “tăng vốn” sang “tăng hiệu quả sử dụng vốn”. Điều này đòi hỏi cải cách thể chế mạnh mẽ, từ đơn giản hóa thủ tục đến nâng cao tính minh bạch, để dòng vốn được phân bổ đúng khu vực, tạo ra giá trị gia tăng cao nhất.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy thu hút đầu tư nước ngoài cần đi cùng việc tạo không gian phát triển cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước, đồng thời xây dựng cơ cấu công nghiệp nhiều tầng và hình thành lực lượng doanh nghiệp quốc gia đủ sức dẫn dắt. Việc phát triển các tập đoàn kinh tế lớn cần đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa khu vực kinh tế nhà nước và khu vực tư nhân, với cách ứng xử bình đẳng, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu gia tăng.

Trong bối cảnh động lực truyền thống suy giảm, việc chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả sử dụng nguồn lực là lựa chọn tất yếu. Khi dòng vốn được thiết kế lại, thể chế được hoàn thiện và các động lực mới được kích hoạt, nền kinh tế hoàn toàn có thể “mở khóa” tiềm năng tăng trưởng, bước vào giai đoạn phát triển nhanh và bền vững hơn.