Phát triển hệ thống điện giai đoạn mới

Năm 2026 được xem là giai đoạn nhiều kế hoạch phát triển hạ tầng điện bắt đầu được triển khai khi các định hướng chính sách lớn của ngành năng lượng dần được hoàn thiện trong những năm gần đây. Việc điều chỉnh quy hoạch phát triển hệ thống điện quốc gia được coi là một trong những nền tảng quan trọng cho quá trình mở rộng cả nguồn điện và lưới điện trong giai đoạn tới, nhằm đáp ứng nhu cầu điện năng ngày càng gia tăng của nền kinh tế.

Theo Quyết định số 768/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII), quy mô hệ thống điện Việt Nam dự kiến sẽ tiếp tục mở rộng trong thập kỷ này. Quy hoạch đặt mục tiêu tổng công suất nguồn điện đạt khoảng 183 - 236 GW vào năm 2030, cao hơn đáng kể so với hiện nay, nhằm bảo đảm khả năng cung cấp điện cho quá trình phát triển kinh tế và mở rộng sản xuất công nghiệp.

Quy hoạch Điện VIII đang tạo lộ trình rõ ràng hơn cho việc xây dựng hệ thống điện ổn định và tin cậy. Ảnh: Đức Thanh

Trong định hướng phát triển nguồn điện, các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió và điện mặt trời được xác định sẽ tiếp tục gia tăng tỷ trọng trong cơ cấu hệ thống điện. Việc mở rộng các nguồn năng lượng này không chỉ nhằm đa dạng hóa nguồn cung năng lượng mà còn gắn với mục tiêu chuyển dịch cơ cấu năng lượng theo hướng bền vững. Đồng thời, quy hoạch cũng nhấn mạnh yêu cầu phát triển đồng bộ hệ thống truyền tải điện nhằm bảo đảm khả năng tích hợp các nguồn điện mới vào hệ thống và nâng cao hiệu quả vận hành chung của thị trường điện.

Song song với định hướng phát triển nguồn điện, các cơ chế liên quan đến thị trường điện cũng đang từng bước được nghiên cứu và triển khai. Trong đó có việc điều chỉnh cơ chế giá bán lẻ điện, hoàn thiện mô hình thị trường điện cạnh tranh cũng như thí điểm cơ chế hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) giữa các đơn vị phát điện và khách hàng sử dụng điện lớn. Những cơ chế này được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường điện, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư trong lĩnh vực năng lượng.

Cùng với việc mở rộng nguồn điện, hạ tầng truyền tải tiếp tục giữ vai trò quan trọng đối với sự vận hành ổn định của toàn hệ thống. Trên thực tế, hệ thống truyền tải điện đóng vai trò kết nối giữa các khu vực phát điện và các trung tâm phụ tải lớn. Khi quy mô nguồn điện ngày càng mở rộng, đặc biệt là sự gia tăng của các nguồn năng lượng tái tạo, yêu cầu nâng cấp và mở rộng lưới điện truyền tải cũng trở nên cấp thiết hơn nhằm bảo đảm khả năng phân phối điện năng hiệu quả giữa các khu vực.

Hạ tầng truyền tải vẫn là nút thắt

Bên cạnh các định hướng phát triển trong tương lai, diễn biến của ngành điện trong thời gian gần đây cũng cho thấy hệ thống điện vẫn đang đối mặt với một số thách thức nhất định. Theo ông Nguyễn Đức Chính - Chuyên gia phân tích, Công ty Chứng khoán Rồng Việt (VDSC), trong năm 2025 mức tăng trưởng tiêu thụ điện của Việt Nam thấp hơn so với kỳ vọng ban đầu. Tổng sản lượng điện tiêu thụ ước tính chỉ tăng khoảng 5%, thấp hơn so với dự báo trước đó khoảng 12,5% và cũng thấp hơn so với mức dự báo điều chỉnh quanh 8%.

“Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế phản ánh những biến động trong nhu cầu điện của nền kinh tế cũng như một số hạn chế trong quá trình vận hành hệ thống điện. Một trong những vấn đề đáng chú ý là sự phân bố chưa đồng đều giữa các khu vực sản xuất điện và các khu vực có nhu cầu tiêu thụ điện lớn” - ông Chính nhận định.

Thực tế cho thấy, nhu cầu điện tập trung chủ yếu tại các trung tâm kinh tế và công nghiệp lớn như khu vực đồng bằng sông Hồng và các tỉnh phía Nam. Trong khi đó, nhiều nguồn điện quan trọng lại được phát triển tại các khu vực có điều kiện tài nguyên thuận lợi hơn. Chẳng hạn, phần lớn các nhà máy thủy điện nằm tại khu vực miền núi phía Bắc và Tây Bắc, nơi có tiềm năng về nguồn nước và địa hình phù hợp. Một số dự án nhiệt điện lại được xây dựng tại các khu vực ven biển miền Trung hoặc các địa phương có lợi thế về hạ tầng cảng biển và nguồn nhiên liệu.

Khoảng cách giữa nơi sản xuất điện và nơi tiêu thụ khiến vai trò của hệ thống truyền tải trở nên đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm cân đối cung - cầu điện năng. Chuyên gia từ VDSC cho biết, trong một số thời điểm, dù hệ thống vẫn còn khả năng phát điện từ các nhà máy, việc truyền tải điện đến các khu vực có nhu cầu cao có thể gặp hạn chế do năng lực lưới điện chưa theo kịp tốc độ phát triển của nguồn điện. Điều này làm giảm hiệu quả khai thác công suất của một số nhà máy phát điện và đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đầu tư nâng cấp hạ tầng truyền tải trong thời gian tới.

Ngoài yếu tố hạ tầng, điều kiện thời tiết cũng có thể tác động đáng kể đến nhu cầu tiêu thụ điện. Theo phân tích của ông Chính, trong những năm có nắng nóng kéo dài, nhu cầu điện phục vụ làm mát và sinh hoạt thường tăng mạnh, đặc biệt tại các đô thị lớn. Ngược lại, trong những giai đoạn thời tiết thuận lợi hơn, mức tiêu thụ điện có thể tăng chậm hơn so với các dự báo ban đầu.

Bên cạnh đó, sự phát triển của các nguồn điện phân tán cũng đang từng bước làm thay đổi cấu trúc tiêu thụ điện. Trong những năm gần đây, nhiều hộ gia đình và doanh nghiệp đã đầu tư lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà nhằm tự cung cấp một phần nhu cầu điện năng. Việc sử dụng nguồn điện tự sản xuất này giúp giảm lượng điện phải lấy từ lưới điện quốc gia, qua đó cũng ảnh hưởng đến tổng nhu cầu điện trên toàn hệ thống.

Theo kế hoạch vận hành hệ thống điện, nhu cầu huy động điện năng của Việt Nam trong năm 2026 dự kiến đạt khoảng 350 tỷ kWh, tương ứng với mức tăng trưởng so với năm trước. Quy mô huy động này được xây dựng nhằm bảo đảm hệ thống điện có đủ nguồn cung để đáp ứng nhu cầu cho sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt trong nhiều kịch bản vận hành khác nhau.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục gia tăng cùng với quá trình phát triển kinh tế, việc triển khai các dự án nguồn điện mới đồng thời với nâng cấp hệ thống truyền tải tiếp tục được xem là những yêu cầu quan trọng đối với sự phát triển của hệ thống điện Việt Nam trong những năm tới./.