Hơn 90% dòng thuế về 0%, thêm dư địa xuất khẩu cho doanh nghiệp

Tại hội thảo “Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam” tổ chức sáng 11/11 tại Hà Nội, các chuyên gia và cơ quan quản lý đã phân tích những cam kết quan trọng của Hiệp định, đồng thời lưu ý doanh nghiệp không nên chờ đến khi VEFTA có hiệu lực mới bắt đầu tìm hiểu và chuẩn bị phương án khai thác thị trường.

Bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính) phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Hải Anh

Ngày 18/10, sau 14 năm đàm phán với 21 phiên chính thức, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA) gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein đã chính thức ký kết Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA). Đây là dấu mốc quan trọng trong tiến trình mở rộng quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các đối tác châu Âu.

Phân tích các cam kết thuế quan tại hội thảo, bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại (Bộ Tài chính), cho biết các nước EFTA cam kết xóa bỏ hơn 90% số dòng thuế ngay khi Hiệp định có hiệu lực, tương ứng khoảng 99,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này.

Đáng chú ý, toàn bộ hàng công nghiệp, trong đó có thủy sản, được các nước EFTA đưa về thuế suất 0% ngay khi Hiệp định có hiệu lực. Với nhóm nông sản, nhiều mặt hàng xuất khẩu có thế mạnh của Việt Nam như cà phê, gạo, rau quả, mật ong cũng được hưởng các cam kết mở cửa đáng kể.

Mức độ mở cửa thuế quan có sự khác nhau giữa các thành viên EFTA. Với Thụy Sĩ và Liechtenstein, khoảng 85% tổng số dòng thuế được xóa bỏ, trong đó tỷ lệ đối với hàng nông nghiệp khoảng 40%. Na Uy cam kết xóa bỏ hơn 90,7% số dòng thuế, tỷ lệ đối với hàng nông nghiệp là 53%; Iceland có mức cam kết cao hơn, với hơn 94% số dòng thuế và 74% đối với hàng nông nghiệp.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cũng cam kết tự do hóa hơn 86% số dòng thuế nhập khẩu từ EFTA vào cuối lộ trình, tương ứng hơn 99% kim ngạch nhập khẩu. Lộ trình cắt giảm được thiết kế theo các mốc 3, 5, 7, 10, 12 và 15 năm, tùy từng nhóm hàng. Một số mặt hàng như thủy sản, dược phẩm, máy móc, thiết bị điện có lộ trình tối đa 10 năm; phần lớn dụng cụ, thiết bị quang học, đo lường và y tế được xóa bỏ thuế ngay.

Đối với thuế xuất khẩu, Việt Nam có cam kết với 69 dòng thuế, thực hiện duy trì hoặc cắt giảm theo các lộ trình 5, 10 và 15 năm. Những cam kết này vừa tạo thêm điều kiện tiếp cận hàng hóa, nguyên liệu và công nghệ từ EFTA, vừa đặt ra yêu cầu doanh nghiệp tính toán lại kế hoạch nhập khẩu, sản xuất và xuất khẩu để tận dụng hiệu quả ưu đãi.

Đại diện Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên (Bộ Công Thương) nhận định, các nước EFTA là những thị trường có thu nhập bình quân đầu người cao, người tiêu dùng chú trọng chất lượng, tính bền vững và trách nhiệm môi trường. Đây là cơ hội cho các ngành hàng Việt Nam có thế mạnh như dệt may, da giày, nông sản, thủy sản và hàng chế biến. Bên cạnh thương mại, Hiệp định còn mở ra dư địa thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ trong các lĩnh vực năng lượng tái tạo, công nghệ sạch, dược phẩm và sản xuất tiên tiến.

Theo số liệu Cục Hải quan trình bày tại hội thảo, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm trước. Trong đó, xuất khẩu của Việt Nam đạt khoảng 405 triệu USD, nhập khẩu đạt khoảng 1,52 tỷ USD. Quy mô thương mại hiện tại cho thấy dư địa mở rộng quan hệ kinh tế với khu vực này còn đáng kể.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, đánh giá EFTA là thị trường có sức mua và yêu cầu cao về chất lượng, uy tín cũng như trách nhiệm của nhà cung cấp. Việc đáp ứng được các tiêu chuẩn tại những thị trường như Thụy Sĩ, Na Uy không chỉ giúp doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng sở tại, mà còn có thể tạo lợi thế khi mở rộng sang các thị trường khó tính khác.

Doanh nghiệp phải chuẩn hóa xuất xứ hàng hóa

Dù cơ hội mở rộng thị trường là rõ rệt, khả năng tận dụng ưu đãi của doanh nghiệp không chỉ phụ thuộc vào mức thuế được cắt giảm. Thực tiễn triển khai các hiệp định thương mại tự do trước đây cho thấy, quy tắc xuất xứ vẫn là một trong những rào cản lớn.

Theo khảo sát của VCCI về việc thực thi Hiệp định EVFTA, khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng yêu cầu về quy tắc xuất xứ. Bên cạnh đó, doanh nghiệp còn gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin, chuẩn bị chứng từ xuất xứ; một số trường hợp mức thuế tối huệ quốc (MFN) hiện hành thấp hơn mức thuế ưu đãi theo hiệp định nên chưa tạo động lực rõ rệt để thực hiện thủ tục hưởng ưu đãi.

Với VEFTA, ông Đậu Anh Tuấn lưu ý doanh nghiệp cần quan tâm đến ba nhóm vấn đề. Trước hết là biểu thuế và cam kết riêng của từng nước EFTA, bởi không thể áp dụng một cách hiểu chung cho cả bốn thị trường; Thụy Sĩ và Liechtenstein có biểu thuế chung. Tiếp đó là quy tắc xuất xứ, trong đó có cơ chế cộng gộp nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN và EU, đòi hỏi doanh nghiệp nắm rõ điều kiện cụ thể để tổ chức nguồn cung phù hợp. Cuối cùng là các tiêu chuẩn cao và rào cản ngoài thuế quan như tìm kiếm đối tác, logistics, hệ thống phân phối và xây dựng thương hiệu.

Để chuẩn bị triển khai Hiệp định, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt của Việt Nam để thực hiện VEFTA. Theo định hướng dự thảo, hàng hóa nhập khẩu muốn được hưởng thuế suất ưu đãi đặc biệt phải đáp ứng các điều kiện về thuộc biểu thuế, được nhập khẩu từ các nước thành viên EFTA và đáp ứng quy định về xuất xứ, vận chuyển trực tiếp, chứng từ chứng nhận xuất xứ. Đối với hàng hóa xuất khẩu, doanh nghiệp cũng cần chuẩn bị đầy đủ hồ sơ, chứng từ liên quan để chứng minh đáp ứng quy tắc xuất xứ theo quy định.

Từ góc độ cộng đồng doanh nghiệp, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, việc chuẩn bị cần bắt đầu từ rà soát danh mục sản phẩm, nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ. Doanh nghiệp cũng cần tìm hiểu kỹ tiêu chuẩn kỹ thuật, yêu cầu về môi trường, lao động và trách nhiệm xã hội tại từng thị trường, đồng thời chủ động tìm kiếm đối tác, kênh phân phối để xây dựng kế hoạch tiếp cận phù hợp.

VCCI sẽ tiếp tục cung cấp thông tin, tổ chức đối thoại, kết nối doanh nghiệp với các cơ quan quản lý và đối tác, đồng thời tổng hợp kiến nghị nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong quá trình thực thi Hiệp định.