Xuất khẩu đối mặt nhiều rào cản

Mỹ - thị trường nhập khẩu 153 tỷ USD hàng hóa sản xuất tại Việt Nam trong năm 2025 với đa dạng sản phẩm, từ hàng điện tử, dệt may, giày dép, máy móc, thiết bị đến nông sản, thủy sản - đang siết chặt hơn các tiêu chuẩn với hàng nhập khẩu, đặc biệt là vấn đề liên quan đến sở hữu trí tuệ. Những yêu cầu này sẽ trở thành rào cản kéo lùi tăng trưởng xuất khẩu, nếu các nhà cung ứng Việt Nam không kịp thời cập nhật để đáp ứng đúng và trúng.

Mới đây, Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 về bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ (IP) tại các nước đối tác thương mại của Mỹ. Trong báo cáo, Việt Nam được xác định là “Quốc gia nước ngoài ưu tiên”, tức mức xếp loại cảnh báo cao nhất theo cơ chế Đặc biệt 301. Diễn biến này tạo thêm áp lực với cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu, trong bối cảnh các tiêu chuẩn về minh bạch chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc và bảo hộ tài sản trí tuệ ngày càng được siết chặt.

Nguồn: Cục Hải quan. Đồ họa: Phương Anh

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), động thái từ phía Mỹ cho thấy, vấn đề sở hữu trí tuệ đang được lồng ghép ngày càng sâu vào các hàng rào thương mại và tiêu chuẩn nhập khẩu.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt là doanh nghiệp có thị trường trọng điểm tại Mỹ, vấn đề không chỉ nằm ở nội dung “sở hữu trí tuệ”, mà còn ở xu hướng Mỹ đang sử dụng ngày càng nhiều công cụ thương mại để gia tăng sức ép về tuân thủ.

Điều khoản 301 là công cụ cho phép Mỹ điều tra các hành vi, chính sách hoặc thực tiễn bị cho là không công bằng, bất hợp lý hoặc phân biệt đối xử và gây gánh nặng, hạn chế thương mại của Mỹ. Trong bối cảnh đó, những ngành xuất khẩu lớn cần theo dõi sát diễn biến, dù cáo buộc hiện nay chưa nhắm trực tiếp vào ngành hàng cụ thể nào.

Năm 2025, ngành thủy sản Việt Nam đạt kim ngạch xuất khẩu 11,3 tỷ USD, trong đó, riêng xuất khẩu sang Mỹ đạt gần 2 tỷ USD. Mỹ là thị trường quan trọng với tôm, cá tra, cá basa cùng nhiều sản phẩm thủy sản khác.

Vì thế, VASEP khuyến nghị, trước mắt, doanh nghiệp cần coi động thái của Mỹ là một cảnh báo sớm để rà soát lại toàn bộ hệ thống quản trị tuân thủ. Đối với doanh nghiệp thủy sản, cần đẩy nhanh số hóa hồ sơ xuất khẩu và dữ liệu chuỗi cung ứng. Các nhóm dữ liệu quan trọng gồm: hồ sơ nhà cung cấp nguyên liệu, vùng nuôi hoặc tàu khai thác, mã lô nguyên liệu, nhật ký sản xuất, kết quả kiểm nghiệm, chứng nhận an toàn thực phẩm, hồ sơ truy xuất nguồn gốc, chứng từ hải quan, hợp đồng, hóa đơn, vận đơn, chứng nhận xuất xứ, chứng thư y tế...

Cùng với đó, phải kiểm tra tính hợp pháp của phần mềm đang sử dụng trong doanh nghiệp, từ hệ điều hành, phần mềm văn phòng, kế toán, quản lý sản xuất, quản lý kho, truy xuất nguồn gốc, thiết kế bao bì, xử lý hình ảnh, quản trị dữ liệu.

Với ngành hàng xuất khẩu gần 50 tỷ USD/năm như dệt may (riêng xuất sang Mỹ gần 18 tỷ USD trong năm 2025), mọi biến động về chính sách, tiêu chuẩn càng trở nên nhạy cảm hơn, bởi chỉ cần chậm tuân thủ sẽ tác động đến dòng chảy của đơn hàng.

Các doanh nghiệp nhận định, trong bối cảnh các nhãn hàng Mỹ đòi hỏi ngày càng cao về tốc độ đáp ứng, minh bạch chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc và trách nhiệm xã hội, dư địa tăng trưởng sẽ không còn đến chủ yếu từ gia công đơn thuần.

Rõ ràng, bài toán đặt ra cho doanh nghiệp Việt hôm nay không chỉ là xuất khẩu được hàng hóa vào Mỹ, mà là vào bằng cách nào để chắc hơn về lộ trình, hiệu quả hơn về chi phí và thu về nhiều giá trị hơn.

Thông tin tích cực là những cuộc làm việc gần đây của Thương vụ Việt Nam tại Washington với các tập đoàn như Gap, Brooks Brothers, JCPenney và Nautica… cho thấy, các nhãn hàng Mỹ vẫn tiếp tục đa dạng hóa nguồn cung.

Tuy nhiên, để có thể đón nhận cơ hội, doanh nghiệp cần đáp ứng bộ tiêu chuẩn mới. Cụ thể là, chất lượng phải ổn định hơn, thời gian giao hàng linh hoạt hơn, hồ sơ chuỗi cung ứng rõ hơn và trách nhiệm xã hội phải được thể hiện bằng dữ liệu, chứ không chỉ bằng cam kết.

Đầu tư thực chất, đáp ứng chuẩn mực thị trường

Năm nay, Tổng Công ty May Hưng Yên đặt mục tiêu doanh thu 715 tỷ đồng, trong đó, Mỹ là thị trường trọng điểm. Đại diện Tổng Công ty May Hưng Yên cho biết, trước yêu cầu ngày càng siết chặt của Mỹ, doanh nghiệp tiếp tục chi đầu tư 45 tỷ đồng để đổi mới máy móc, thiết bị, công nghệ và phần mềm; sửa chữa, cải tạo xưởng cắt, khu vực hoàn thiện và các kho; xây dựng, mở rộng thêm mặt bằng sản xuất, cải tạo nhà xưởng theo hướng “xanh” nhằm nâng cao năng suất lao động và bảo vệ môi trường.

“Những tiêu chuẩn ngày càng nâng cao từ các nhà mua hàng toàn cầu, trong đó có Mỹ, đang thử thách doanh nghiệp, đòi hỏi sự thích ứng linh hoạt trước những diễn biến khó lường, khó dự báo của thị trường, nhưng sẽ là con đường ngắn nhất để ghi điểm” - bà Phạm Thị Phương Hoa - Tổng Giám đốc Tổng Công ty May Hưng Yên chia sẻ.

Theo các chuyên gia, với ngành dệt may, yêu cầu về chuỗi cung ứng còn phức tạp hơn, bởi Mỹ sẽ “soi” kỹ nhãn mác, thành phần sợi, xuất xứ, hướng dẫn chăm sóc, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu. Vì thế, hồ sơ chuỗi cung ứng và trách nhiệm xã hội đều là những mắt xích phải được chuẩn hóa ngay từ đầu, sẵn sàng cung cấp khi đối tác hoặc cơ quan chức năng yêu cầu.

Trước hàng loạt yêu cầu ngày càng cao từ phía Mỹ với các nhà cung ứng hàng hóa, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) khuyến nghị, các doanh nghiệp cần chủ động xây dựng bộ phận hoặc nhân sự phụ trách tuân thủ thương mại và sở hữu trí tuệ thay vì giao kiêm nhiệm như trước đây. Đồng thời, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “đáp ứng đơn hàng” sang “đáp ứng chuẩn mực thị trường”, trong đó sở hữu trí tuệ là một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ an toàn và độ tin cậy của doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Chính sự chủ động sẽ là yếu tố quan trọng góp phần bảo vệ lợi ích chính đáng của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam, đồng thời củng cố hình ảnh Việt Nam là đối tác thương mại nghiêm túc, trách nhiệm và ngày càng cải thiện về môi trường pháp lý, kinh doanh” - đại diện VCCI nhấn mạnh.