Đó là thông tin tại Hội thảo trực tuyến “Đất đang dần chết: Từ suy thoái sinh thái đến đứt gãy chuỗi giá trị, ý nghĩa với nông nghiệp bền vững, sinh kế cộng đồng và EUDR” do Tổ chức Forest Trends và 8 trường Đại học nông lâm nghiệp tổ chức chiều ngày 5/5.

Dẫn báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, TS. Nguyễn Đình Công - chuyên gia của Tổ chức Nông lương Liên hợp quốc cho biết, tổng diện tích đất bị thoái hóa tại Việt Nam hiện khoảng 11,8 triệu ha, tương đương gần 1/3 diện tích tự nhiên. Trong đó, khoảng 1,2 triệu ha đã ở mức suy thoái nặng.

Đáng chú ý, riêng đất sản xuất nông nghiệp có tới khoảng 5 triệu ha bị suy thoái, chiếm gần 40% tổng diện tích đất nông nghiệp cả nước. Bên cạnh đó, khoảng 5 triệu ha đất lâm nghiệp cũng đang xuống cấp, phản ánh mức độ suy thoái đất ở Việt Nam cao hơn so với mặt bằng chung thế giới.

Về phân bố, khu vực trung du và miền núi phía Bắc chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, tiếp đến là Bắc Trung Bộ, duyên hải miền Trung và Tây Nguyên. Trong khi đó, Đồng bằng sông Cửu Long có mức độ suy thoái thấp hơn.

Thực tế sản xuất cho thấy mức độ suy thoái đất đang diễn ra nhanh và rõ rệt. Tại Sơn La, với cây ngô trồng trên đất dốc, nếu không áp dụng biện pháp bảo vệ, lượng xói mòn có thể lên tới 100–150 tấn/ha mỗi năm. Điều này tương đương việc mất 1 - 1,5 cm lớp đất mặt - phần giàu dinh dưỡng nhất quyết định năng suất cây trồng.

Với tốc độ này, chỉ sau 5 - 7 năm, chất lượng đất canh tác sẽ suy giảm đáng kể; trong dài hạn 30 - 40 năm, nguy cơ mất hoàn toàn tầng đất mặt là hiện hữu. Nhiều khu vực tại miền núi phía Bắc và Tây Nguyên đã xuất hiện tình trạng đất trơ sỏi đá, gần như không còn khả năng sản xuất.

Trong khi đó, quá trình hình thành đất lại vô cùng chậm, có thể mất hàng nghìn đến hàng triệu năm. Sự chênh lệch giữa tốc độ xói mòn và tái tạo cho thấy mức độ nghiêm trọng của vấn đề, khi tài nguyên đất có nguy cơ bị mất đi vĩnh viễn.

Nguyên nhân không chỉ đến từ điều kiện tự nhiên như địa hình dốc, mưa lớn mà còn từ các hoạt động canh tác thiếu bền vững như cày xới quá mức, lạm dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và thiếu các biện pháp bảo vệ đất.

Thực tế, nông nghiệp Việt Nam hiện đóng vai trò trụ đỡ của nền kinh tế, với kim ngạch xuất nhập khẩu nông, lâm, thủy sản khoảng 70 tỷ USD mỗi năm, đóng góp khoảng 12% GDP và tạo sinh kế cho gần 60% lao động nông thôn.

Tuy nhiên, mô hình phát triển dựa vào thâm canh và mở rộng diện tích trong nhiều năm đã khiến tài nguyên đất bị khai thác quá mức. Trong bối cảnh mới, ngành nông nghiệp được đặt mục tiêu tăng trưởng 5 - 6%/năm, gần gấp đôi mức hiện tại càng làm gia tăng áp lực lên tài nguyên đất.

Theo các chuyên gia, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp bền vững hơn.

Gần 40% đất nông nghiệp bị suy thoái. Ảnh: TL

Giải pháp cốt lõi được nhấn mạnh là cần thay đổi tư duy, coi đất không chỉ là tài nguyên khai thác mà là một hệ sinh thái sống.

Theo đó, TS. Nguyễn Đình Công cho rằng cần đưa “sức khỏe đất” vào trung tâm quản lý, bởi đất không chỉ quyết định năng suất mà còn có vai trò điều tiết nước, bảo vệ môi trường, duy trì đa dạng sinh học và tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu.

Để thực hiện, cần hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp liên ngành, đẩy mạnh chuyển đổi số và xây dựng hệ thống dữ liệu đất đai thống nhất. Đồng thời, siết chặt quản lý canh tác trên đất dốc, kiểm soát sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và triển khai các chương trình phục hồi đất suy thoái.

Ở góc độ thị trường, việc phát triển nông sản “xanh”, gắn với tiêu chí bảo vệ đất, được xem là hướng đi quan trọng nhằm tạo động lực cho người sản xuất thay đổi. Các chính sách tài chính như ưu đãi thuế, tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp và hợp tác công, tư cũng cần được thúc đẩy.

TS. Tô Xuân Phúc - chuyên gia phân tích chính sách của Tổ chức Forest Trends nhận định, trong nhiều năm qua, giá trị của đất chưa được tính đúng trong sản phẩm nông nghiệp.

“Đã đến lúc phải nhìn nhận lại vai trò của đất và hành động ngay, nếu không sẽ quá muộn” - ông Phúc cảnh báo./.