Áp lực môi trường gia tăng, “điểm nghẽn” từ hạ tầng và thói quen

Áp lực môi trường gia tăng, “điểm nghẽn” từ hạ tầng và thói quen

Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội, bài toán môi trường tại Cao Bằng đang chuyển từ trạng thái “tiềm ẩn” sang “hiện hữu rõ nét”, đặc biệt là áp lực từ rác thải sinh hoạt. Dù không phải địa phương có quy mô dân số lớn, nhưng tốc độ đô thị hóa, phát triển dịch vụ, du lịch và thay đổi mô hình tiêu dùng đang làm gia tăng nhanh lượng chất thải phát sinh.

Các địa phương Cao Bằng huy động sự tham gia cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường. Ảnh: TL

Đáng chú ý, cơ cấu rác thải đang có sự thay đổi theo hướng gia tăng tỷ lệ rác vô cơ, khó phân hủy như túi nilon, nhựa dùng một lần, bao bì đóng gói. Điều này khiến phương thức xử lý truyền thống, chủ yếu là chôn lấp, bộc lộ rõ những hạn chế, không chỉ gây áp lực lên quỹ đất mà còn tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm thứ cấp, nhất là ô nhiễm nước ngầm và khí thải.

Một “điểm nghẽn” lớn hiện nay là việc phân loại rác tại nguồn chưa được triển khai thực chất. Ở nhiều nơi, dù đã có chủ trương, nhưng thiếu hạ tầng đi kèm và cơ chế giám sát, dẫn đến tình trạng “phân loại hình thức”, sau đó lại trộn lẫn trong quá trình thu gom, làm giảm hiệu quả toàn bộ chuỗi xử lý.

Cùng với đó, hệ thống hạ tầng kỹ thuật phục vụ quản lý rác thải còn thiếu và phân tán. Việc quy hoạch các khu xử lý tập trung, trạm trung chuyển liên xã, liên vùng chưa theo kịp nhu cầu thực tế. Công nghệ xử lý chậm được đổi mới, chủ yếu dừng ở mức cơ bản, chưa tận dụng được giá trị tái chế hoặc thu hồi năng lượng từ rác thải.

Một vấn đề khác mang tính “căn cơ” là nguồn lực đầu tư còn hạn chế, trong khi việc thu hút doanh nghiệp tham gia lĩnh vực xử lý rác thải chưa thực sự hấp dẫn do chi phí lớn, thời gian thu hồi vốn dài, cơ chế giá dịch vụ chưa rõ ràng theo nguyên tắc thị trường.

Đặc biệt, yếu tố con người vẫn là thách thức lớn nhất. Thói quen xả rác tùy tiện, sử dụng sản phẩm nhựa dùng một lần, thiếu ý thức phân loại tại nguồn vẫn phổ biến, nhất là tại khu vực nông thôn. Điều này cho thấy, nếu không giải quyết đồng thời cả bài toán kỹ thuật và hành vi, thì các giải pháp về môi trường khó đạt hiệu quả bền vững.

Những tồn tại trên cũng lý giải vì sao nhiều “điểm đen” môi trường, các bãi rác tự phát vẫn tồn tại kéo dài, gây bức xúc trong dư luận và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của người dân.

Chuyển từ phong trào sang quản lý bền vững

Trước những thách thức trên, Kế hoạch hành động của tỉnh Cao Bằng đặt ra hệ thống mục tiêu toàn diện, với nhiều chỉ tiêu “100%” nhằm tạo chuyển biến đồng bộ.

Theo đó, đến năm 2030, 100% cán bộ, công chức, viên chức, người lao động, lực lượng vũ trang, đoàn viên, hội viên được tuyên truyền, quán triệt và gương mẫu tham gia bảo vệ môi trường. 100% cơ quan, đơn vị thực hiện phân loại rác thải, duy trì môi trường công sở sáng - xanh - sạch - đẹp; 100% khu dân cư đưa nội dung bảo vệ môi trường vào hương ước, quy ước.

Ở cấp cơ sở, 100% xã, phường tổ chức ra quân vệ sinh môi trường định kỳ hàng tháng. Đặc biệt, mục tiêu 100% hộ gia đình thực hiện phân loại rác tại nguồn được xác định là nhiệm vụ trọng tâm, mang tính quyết định.

Cùng với đó, tỉnh phấn đấu đạt 95% rác thải sinh hoạt đô thị và 50% rác thải nông thôn được thu gom, xử lý theo quy định; giảm tỷ lệ chôn lấp trực tiếp xuống dưới 50%; cải tạo trên 50% bãi rác không hợp vệ sinh và xóa bỏ hoàn toàn các bãi rác tự phát gây ô nhiễm.

Để hiện thực hóa các mục tiêu, Cao Bằng xác định triển khai đồng bộ các giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, đầu tư hạ tầng đến ứng dụng công nghệ và tăng cường giám sát. Các cơ chế như “tính đúng, tính đủ” giá dịch vụ rác thải, mua sắm công xanh, kinh tế tuần hoàn sẽ từng bước được áp dụng.

Đáng chú ý, việc ứng dụng công nghệ số như trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn trong quản lý rác thải được xem là hướng đi mới, giúp nâng cao hiệu quả giám sát, vận hành.

Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn là thay đổi hành vi của người dân. Khi việc phân loại rác, giảm thiểu chất thải trở thành thói quen thường ngày, mục tiêu bảo vệ môi trường mới thực sự đi vào thực chất.