Áp lực môi trường gia tăng, chính sách đã mở đường nhưng chưa đủ lực

Các thách thức môi trường toàn cầu đang gia tăng nhanh chóng, từ biến đổi khí hậu, suy giảm đa dạng sinh học đến ô nhiễm và suy thoái tài nguyên. Những vấn đề này không chỉ tác động đến hệ sinh thái mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế và năng lực cạnh tranh của quốc gia.

Gỡ điểm nghẽn chính sách môi trường để kích hoạt tăng trưởng xanh. Ảnh: TL

Tại diễn đàn tận dụng nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng xanh mới diễn ra tại Hà Nội, PGS.TS. Bùi Quang Tuấn đặt vấn đề: vì sao tăng trưởng xanh trở nên cấp thiết trong giai đoạn hiện nay?

Theo ông, mô hình tăng trưởng truyền thống đang bộc lộ rõ những giới hạn, đặc biệt là sự phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch, khai thác tài nguyên và lao động chi phí thấp. Những yếu tố này không còn tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững, thậm chí làm gia tăng rủi ro cho nền kinh tế, ảnh hưởng đến môi trường.

Trong khi đó, thị trường quốc tế đang thay đổi nhanh chóng. Các tiêu chuẩn về môi trường, phát thải carbon, trách nhiệm xã hội ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc đối với hàng hóa xuất khẩu. Doanh nghiệp nếu không chuyển đổi xanh sẽ đối mặt với nguy cơ mất thị trường. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cấu trúc mô hình tăng trưởng theo hướng xanh hơn, sạch hơn và hiệu quả hơn. Trong đó, doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thực thi mà phải trở thành trung tâm của quá trình chuyển đổi.

Đồng thuận với đánh giá này, ông Nguyễn Trung Thắng, Viện Chiến lược, chính sách nông nghiệp và môi trường cho rằng, tiến độ thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững, đặc biệt là các mục tiêu về môi trường, đang đứng trước nhiều thách thức. Nếu không có những giải pháp mạnh mẽ hơn, nguy cơ chậm nhịp so với cam kết quốc tế là rất rõ ràng.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế carbon thấp và kinh tế tuần hoàn đã trở thành xu thế tất yếu. Với Việt Nam, đây không chỉ là yêu cầu từ bên ngoài mà còn là động lực nội tại để đổi mới mô hình tăng trưởng.

Tuy nhiên, bài toán lớn đặt ra là nguồn lực. Ước tính Việt Nam cần tới 368 tỷ USD đến năm 2040 để ứng phó với biến đổi khí hậu, trong đó khu vực tư nhân đóng vai trò then chốt. Dù vậy, khoảng 50% doanh nghiệp hiện vẫn gặp khó khăn về vốn khi triển khai các dự án môi trường.

Thời gian qua, hệ thống chính sách về bảo vệ môi trường và thúc đẩy chuyển đổi xanh đã từng bước được hoàn thiện. Các cơ chế ưu đãi trải rộng từ đất đai, thuế, tín dụng đến phát triển thị trường như tín dụng xanh, trái phiếu xanh, mua sắm công xanh, cơ chế giá điện từ rác, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất và thị trường carbon.

Nhiều lĩnh vực môi trường đã được đưa vào diện ưu đãi, từ xử lý chất thải, nước thải, tái chế đến sản xuất năng lượng tái tạo, công nghệ môi trường và dịch vụ vận tải sạch. Đây là nền tảng quan trọng để thu hút doanh nghiệp tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Trung Thắng, dù chính sách đã khá đầy đủ, nhưng hiệu quả triển khai chưa đạt kỳ vọng. “Chính sách đã mở đường, nhưng chưa tạo được lực đẩy đủ mạnh để doanh nghiệp thực sự chuyển đổi”, ông nhận định.

Gỡ điểm nghẽn thể chế, nâng cao năng lực để khơi thông nguồn lực môi trường

Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là sự thiếu đồng bộ trong hệ thống pháp luật, đặc biệt ở các lĩnh vực mới như tín dụng xanh, trái phiếu xanh, mua sắm công xanh. Nhiều quy định còn thiếu hướng dẫn cụ thể, khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong quá trình tiếp cận và triển khai.

Bên cạnh đó, thủ tục hành chính và điều kiện tiếp cận tài chính xanh vẫn còn phức tạp, làm giảm khả năng tham gia của doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Hệ thống cơ sở dữ liệu về dự án xanh còn thiếu, năng lực xác nhận, giám sát dự án xanh chưa đáp ứng yêu cầu, tiềm ẩn nguy cơ “xanh hóa hình thức”.

Một điểm nghẽn quan trọng khác nằm ở chính nội tại doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp chưa có đội ngũ chuyên trách về môi trường, xã hội và quản trị, thiếu hiểu biết về tiêu chí phân loại xanh, dẫn đến khó xây dựng dự án đáp ứng yêu cầu.

“Không chỉ thiếu vốn, doanh nghiệp còn thiếu năng lực chuẩn bị và triển khai dự án môi trường. Đây là điểm cần được hỗ trợ mạnh mẽ hơn trong thời gian tới”, ông Nguyễn Trung Thắng phân tích.

Ngoài ra, nguồn lực từ ngân sách nhà nước còn hạn chế, trong khi nhu cầu đầu tư cho bảo vệ môi trường ngày càng lớn. Điều này đòi hỏi phải huy động hiệu quả hơn nguồn lực từ khu vực tư nhân và các nguồn tài chính quốc tế.

Để khắc phục những tồn tại này, các chuyên gia cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng đồng bộ, minh bạch và dễ tiếp cận. Trong đó, ưu tiên xây dựng hệ thống tiêu chí xanh thống nhất, đơn giản hóa thủ tục hành chính, phát triển thị trường tài chính xanh và đa dạng hóa công cụ huy động vốn.

Đồng thời, cần thúc đẩy các cơ chế thị trường như thị trường carbon, mua sắm công xanh, cơ chế giá để tạo động lực kinh tế rõ ràng cho doanh nghiệp thay đổi hành vi sản xuất theo hướng thân thiện môi trường.

Đặc biệt, việc nâng cao năng lực cho doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần được coi là giải pháp trọng tâm, thông qua đào tạo, tư vấn và hỗ trợ xây dựng dự án đạt chuẩn.