Cải cách thể chế về môi trường trong áp lực tăng trưởng và chuyển đổi xanh

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng cao, song đồng thời phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn từ môi trường và các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Những xu hướng toàn cầu như kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon không chỉ là lựa chọn, mà đang dần trở thành “luật chơi” bắt buộc trong thương mại và đầu tư quốc tế.

Sửa Luật Bảo vệ môi trường: Cải cách để không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng. Ảnh: TL

Thực tế phát triển những năm qua đã cho thấy một bài học rõ ràng: mọi sự đánh đổi môi trường để lấy tăng trưởng đều phải trả giá đắt, thậm chí cao hơn nhiều lần lợi ích kinh tế ngắn hạn. Chính vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay không phải là lựa chọn giữa tăng trưởng hay môi trường, mà là thiết kế một mô hình phát triển hài hòa, trong đó bảo vệ môi trường trở thành trụ cột trung tâm.

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường 2020 được xem là bước đi tất yếu nhằm tái cấu trúc khung khổ pháp lý, đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Trung tuần tháng 4/2026, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường của Quốc hội và Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam tổ chức hội thảo lấy ý kiến góp ý Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020.

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao, song không thể đánh đổi môi trường lấy kinh tế. Những xu hướng toàn cầu như chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon đang tái định hình “luật chơi”, buộc Việt Nam phải thích ứng nhanh và chủ động hơn về thể chế.

Theo đó, việc sửa đổi Luật không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật, mà là đổi mới tư duy quản lý. Dự thảo lần này được xây dựng theo hướng “luật khung”, tập trung quy định nguyên tắc, tạo dư địa linh hoạt cho Chính phủ và các cấp có thẩm quyền cụ thể hóa trong quá trình triển khai.

Một trong những điểm cải cách đáng chú ý là cắt giảm đáng kể các đối tượng phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và cấp giấy phép môi trường. Cách tiếp cận quản lý chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, đồng thời tăng trách nhiệm giám sát của cơ quan quản lý.

Cùng với đó, tinh thần phân cấp, phân quyền được đẩy mạnh theo hướng “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Đây được xem là bước đi phù hợp trong bối cảnh yêu cầu tinh gọn bộ máy, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực thực thi ở cấp cơ sở.

Dự thảo cũng định hình lại cách tiếp cận đối với chất thải, chuyển từ “gánh nặng” sang “tài nguyên”. Các quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, thúc đẩy tái chế, tái sử dụng và phát triển kinh tế tuần hoàn được bổ sung, phù hợp với xu thế quốc tế.

Đáng chú ý, chuyển đổi số được xác định là trụ cột trong quản lý môi trường, với định hướng xây dựng hệ thống dữ liệu môi trường theo thời gian thực, phục vụ công tác giám sát, dự báo và ra quyết định. Đây được kỳ vọng sẽ tạo bước đột phá trong nâng cao hiệu quả quản lý, thay vì phụ thuộc vào phương thức thủ công, phân tán như trước.

Tuy nhiên, như nhiều chuyên gia nhận định, cải cách thể chế dù mạnh mẽ đến đâu cũng chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở khả năng triển khai hiệu quả trong thực tiễn.

Từ cải cách thủ tục đến nâng cao hiệu quả thực thi

Điểm mấu chốt của sửa đổi luật lần này không chỉ nằm ở việc “cởi trói” thủ tục, mà là thiết lập một cơ chế quản lý môi trường hiện đại, hiệu quả và có khả năng thích ứng cao.

Việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đặt ra yêu cầu phải xây dựng hệ thống giám sát đủ mạnh. Nếu không có công cụ kiểm soát hiệu quả, nguy cơ buông lỏng quản lý là hiện hữu, đặc biệt trong bối cảnh phân cấp mạnh về địa phương.

Chính vì vậy, chuyển đổi số trong quản lý môi trường được xem là “trụ đỡ” quan trọng. Hệ thống dữ liệu môi trường theo thời gian thực không chỉ giúp cơ quan quản lý giám sát, mà còn tạo nền tảng cho dự báo sớm, phòng ngừa ô nhiễm thay vì xử lý hậu quả.

Ở góc độ chính sách, việc đưa các công cụ kinh tế như thị trường carbon, cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất hay các ưu đãi cho đầu tư xanh vào dự thảo luật được đánh giá là bước tiến đáng kể. Những công cụ này không chỉ giúp điều chỉnh hành vi của doanh nghiệp, mà còn tạo động lực thị trường cho chuyển đổi xanh.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, cần chuyển mạnh tư duy từ “ứng phó” sang “phòng ngừa”. Điều này đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ từ hoạch định chính sách đến thực thi, từ cơ quan quản lý đến doanh nghiệp.

Trong bối cảnh đó, năng lực của chính quyền địa phương trở thành yếu tố then chốt. Phân cấp đi kèm với trách nhiệm, nhưng nếu không nâng cao năng lực giám sát, kiểm tra và phối hợp, nguy cơ “khoảng trống quản lý” sẽ xuất hiện.

Đối với doanh nghiệp, cải cách thủ tục không đồng nghĩa với giảm nghĩa vụ, mà ngược lại, yêu cầu cao hơn về tuân thủ và minh bạch. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường ngày càng khắt khe, đặc biệt từ các thị trường xuất khẩu lớn, việc chủ động chuyển đổi xanh không chỉ là trách nhiệm mà còn là điều kiện để duy trì năng lực cạnh tranh.

Bài toán đặt ra không phải là lựa chọn giữa tăng trưởng và môi trường, mà là thiết kế một mô hình phát triển trong đó hai yếu tố này hỗ trợ lẫn nhau. Nếu giải được bài toán đó, Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho hành trình phát triển xanh, bền vững của Việt Nam trong giai đoạn tới.