“Điểm nghẽn” Vành đai 1 và áp lực phát thải

Khu vực Vành đai 1 được xem là “trái tim” của Hà Nội, nơi hội tụ các hoạt động kinh tế, thương mại, du lịch và dịch vụ. Tuy nhiên, đây cũng là điểm nóng về ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn PM2.5.

Theo nghiên cứu định lượng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) năm 2025, giao thông đường bộ là nguồn phát thải lớn nhất tại khu vực này. Trong đó, xe mô tô và xe gắn máy chiếm tỷ trọng đáng kể, trở thành “điểm cần kiểm soát” nếu muốn cải thiện chất lượng không khí.

Dữ liệu đăng ký phương tiện cho thấy, riêng khu vực Vành đai 1 đang “gánh” khoảng 600.000 xe máy và 180.000 ô tô. Phần lớn trong số này sử dụng nhiên liệu hóa thạch, với nhiều phương tiện đã cũ, công nghệ lạc hậu, tiêu chuẩn khí thải thấp. Điều này khiến lượng phát thải trên mỗi đầu phương tiện cao hơn đáng kể so với các dòng xe thế hệ mới.

Không chỉ dừng lại ở số lượng, đặc thù giao thông tại đây cũng làm gia tăng phát thải. Vành đai 1 là nơi tập trung dày đặc các loại hình vận tải: taxi, xe công nghệ, xe hợp đồng, xe tải nhỏ giao hàng, phương tiện công ích… Hoạt động vận chuyển hàng hóa diễn ra liên tục trong ngày, đặc biệt tại khu phố cổ, khiến áp lực giao thông luôn ở mức cao.

Nguồn bụi gây ô nhiễm tại Hà Nội. Ảnh: TL

Trong khi đó, hạ tầng giao thông lại hạn chế. Các tuyến phố nhỏ, hẹp, thiếu không gian đỗ xe và điểm trung chuyển khiến tình trạng dừng đỗ tùy tiện, ùn tắc cục bộ diễn ra thường xuyên. Giao thông hỗn hợp giữa ô tô, xe máy, xe buýt và người đi bộ càng làm gia tăng thời gian di chuyển và mức tiêu thụ nhiên liệu.

Đáng chú ý, cấu trúc đô thị khu vực trung tâm với mật độ xây dựng dày đặc, khả năng thông gió tự nhiên kém khiến các chất ô nhiễm khó khuếch tán. Điều này khiến mức độ phơi nhiễm của người dân và du khách cao hơn, ngay cả khi tổng lượng phát thải không vượt trội so với khu vực khác.

Tất cả tạo nên một “vòng xoáy áp lực kép”: giao thông gia tăng - ùn tắc kéo dài - phát thải tăng - chất lượng không khí suy giảm. Nếu không có biện pháp can thiệp mạnh mẽ, xu hướng này sẽ tiếp tục trầm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng và hình ảnh đô thị.

Vì sao chọn Hoàn Kiếm để “thử lửa”?

Trong bối cảnh đó, Hà Nội lựa chọn triển khai thí điểm vùng phát thải thấp tại khu vực lõi phường Hoàn Kiếm với diện tích khoảng 0,5 km2, chu vi 3,5 km, dân số khoảng 20.000 người, bao gồm 11 tuyến phố: Tràng Tiền, Hàng Khay, Lê Thái Tổ, Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Buồm, Mã Mây, Hàng Bạc, Hàng Mắm, Nguyễn Hữu Huân, Lý Thái Tổ.

Việc lựa chọn này không phải ngẫu nhiên. Thứ nhất, đây là khu vực ít chịu tác động từ các nguồn phát thải lớn như công trường xây dựng hay khu công nghiệp, giúp việc đánh giá hiệu quả chính sách tập trung hơn vào yếu tố giao thông.

Hà Nội lựa chọn triển khai thí điểm vùng phát thải thấp tại phường Hoàn Kiếm. Ảnh: Đức Thanh

Thứ hai, phường Hoàn Kiếm đã tổ chức không gian giao thông hạn chế phương tiện thông qua mô hình phố đi bộ cuối tuần. Điều này tạo nền tảng về nhận thức và thói quen cho người dân, giúp việc triển khai chính sách mới thuận lợi hơn.

Thứ ba, hạ tầng hỗ trợ chuyển đổi phương tiện tại đây tương đối sẵn có. Mạng lưới trạm sạc, điểm đổi pin, cùng hệ thống camera giám sát giao thông ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đã được triển khai, cho phép kiểm soát phương tiện ra vào khu vực.

Quan trọng hơn, quy mô nhỏ của khu vực thí điểm giúp chính quyền có thể “đo lường - điều chỉnh - hoàn thiện” trước khi nhân rộng. Đây là cách tiếp cận đã được nhiều thành phố trên thế giới áp dụng khi triển khai vùng phát thải thấp.

PGS.TS Bùi Thị An - Viện trưởng Viện Tài nguyên - Môi trường và Phát triển cộng đồngnhận định, việc Hà Nội không áp dụng ngay trên toàn Vành đai 1 mà đi từ phạm vi hẹp là “tư duy đúng”, thể hiện cách quản trị hiện đại, tránh gây xáo trộn lớn cho đời sống người dân.

Lộ trình 3 giai đoạn và các biện pháp cụ thể

Theo dự thảo đề án Vùng phát thải thấp trong Vành đai 1 mà UBND TP. Hà Nội đang lấy ý kiến, vùng phát thải thấp sẽ được triển khai theo 3 giai đoạn: Giai đoạn 1 (từ ngày 1/7 - 31/12/2026): thí điểm tại phường Hoàn Kiếm. Giai đoạn 2 (năm 2027): mở rộng sang phường Cửa Nam và các tuyến phố lân cận. Giai đoạn 3 (2028 - 2029): áp dụng trên toàn bộ khu vực Vành đai 1.

Giai đoạn 1 (1/7 - 31/12/2026) sẽ triển khai thí điểm vùng phát thải thấp tại phường Hoàn Kiếm. Ảnh: Đức Thanh

Trong giai đoạn đầu, nhiều biện pháp kiểm soát phương tiện sẽ được áp dụng theo khung giờ và đối tượng cụ thể.

Xe máy xăng hoạt động kinh doanh (“xe ôm công nghệ”) sẽ bị cấm hoàn toàn trong khu vực. Với xe máy cá nhân, việc hạn chế áp dụng theo khung giờ cao điểm cuối tuần và buổi tối - thời điểm khu vực phố cổ đông đúc nhất.

Đối với ô tô, các quy định về tiêu chuẩn khí thải và khung giờ lưu thông cũng được siết chặt. Xe tải bị hạn chế theo tải trọng và giờ hoạt động; xe khách từ 16 chỗ trở lên bị cấm vào giờ cao điểm nếu không đáp ứng tiêu chuẩn khí thải; các phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch phải đạt chuẩn khí thải mức 4.

Những quy định này cho thấy Hà Nội không “cấm trắng” mà lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt, kết hợp giữa hạn chế và điều tiết.

Một trong những yếu tố then chốt để chính sách khả thi là hạ tầng thay thế. Theo kế hoạch, Hà Nội đã bố trí khoảng 20 bãi đỗ xe quanh khu vực thí điểm và dự kiến phát triển thêm khoảng 80 bến bãi trong toàn Vành đai 1. Đồng thời, thành phố sẽ bổ sung 30 - 35 điểm cho thuê xe đạp, xe đạp điện với quy mô 250 - 300 xe.

Hà Nội sẽ bổ sung 30 - 35 điểm cho thuê xe đạp, xe đạp điện với quy mô 250 - 300 xe để tạo thuận lợi cho người dân lưu thông, để thực hiện chính sách khả thi. Ảnh: Đức Thanh

Mạng lưới xe buýt cũng được điều chỉnh theo hướng sử dụng điện và năng lượng xanh, đồng thời mở thêm các tuyến xe buýt cỡ nhỏ phù hợp với phố hẹp, kết nối tới các điểm trung chuyển lớn.

Bên cạnh đó, hệ thống trạm sạc, tủ đổi pin cho xe điện tiếp tục được mở rộng. Hệ thống camera AI và cảm biến quan trắc không khí cũng được triển khai để giám sát và đánh giá hiệu quả chính sách.

Về phía người dân, Hà Nội dự kiến đưa ra các gói hỗ trợ tài chính để thúc đẩy chuyển đổi phương tiện. Cụ thể, người dân có thể được hỗ trợ 20% giá trị xe điện (tối đa 5 triệu đồng), trong khi hộ nghèo có thể được hỗ trợ tới 100% (tối đa 20 triệu đồng).

Ngoài ra, người dân có thể lựa chọn nhận hỗ trợ dưới dạng vé giao thông công cộng, hoặc được hỗ trợ lãi suất khi mua xe điện trả góp.

Doanh nghiệp vận tải, dịch vụ công ích cũng được hỗ trợ lãi vay khi đầu tư phương tiện xanh, tạo động lực chuyển đổi trên quy mô lớn hơn.