Khắc phục thất bại của thị trường thay vì cạnh tranh trực tiếp

Một trong những vấn đề cộng đồng doanh nghiệp tư nhân băn khoăn lâu nay là sự bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân. Với các cơ chế mới tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhà nước ở Nghị quyết số 79-NQ/TW (Nghị quyết 79), liệu điều này có tạo ra cạnh tranh không bình đẳng về nguồn lực?

Nghị quyết 79 đã đưa ra câu trả lời rõ ràng bằng nguyên tắc cốt lõi: Nhà nước làm những gì mà tư nhân không làm hoặc không có khả năng làm; những gì tư nhân làm được thì Nhà nước phải tạo điều kiện hoặc làm tốt hơn ở khía cạnh kiến tạo.

TS. Nguyễn Như Quỳnh - Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) phân tích, theo thông lệ quốc tế được Nghị quyết 79 áp dụng, đầu tư nguồn lực nhà nước chỉ thực sự cần thiết khi khu vực tư nhân không làm hoặc không thể đầu tư hiệu quả. Qua đó, định vị đúng vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong dẫn dắt thị trường, khắc phục thất bại thị trường thay vì cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân.

Sự hiện diện của doanh nghiệp nhà nước không chỉ đơn thuần vì lợi nhuận, mà là để tạo ra lợi ích xã hội ròng cao nhất. Ảnh minh họa tư liệu

Thay vì bao trùm trên diện rộng như trước đây, vai trò chủ đạo nay được thu hẹp lại, tập trung vào các lĩnh vực then chốt, chiến lược như an ninh quốc phòng, năng lượng, hạ tầng số, công nghiệp nền tảng và công nghệ lõi.

Để hiện thực hóa nguyên tắc này, Nghị quyết 79 lần đầu tiên đưa vào yêu cầu kỹ thuật mang tính đột phá: đánh giá lợi ích - chi phí xã hội theo thông lệ quốc tế.

Trước đây, quyết định đầu tư của doanh nghiệp nhà nước thường dựa trên lợi nhuận tài chính đơn thuần hoặc mệnh lệnh hành chính. Điều này dễ dẫn đến việc doanh nghiệp nhà nước đầu tư vào các ngành dễ có lợi nhuận, cạnh tranh trực tiếp với tư nhân. Tuy nhiên, với cơ chế mới như TS. Nguyễn Như Quỳnh chỉ rõ, sẽ phải "đánh giá lợi ích - chi phí xã hội cho phép xem xét đầy đủ cả chi phí và lợi ích trực tiếp, gián tiếp, ngắn hạn và dài hạn của hoạt động đầu tư từ nguồn lực nhà nước, bao gồm cả các yếu tố ngoại vi mà thị trường có thể chưa phản ánh đầy đủ".

Cơ chế này giúp xác định rõ các lĩnh vực Nhà nước cần can thiệp (như hạ tầng, bảo vệ môi trường, an sinh xã hội) để khắc phục thất bại của thị trường. Khi đó, sự hiện diện của doanh nghiệp nhà nước không chỉ đơn thuần vì lợi nhuận, mà là để tạo ra lợi ích xã hội ròng cao nhất. Đây chính là "van an toàn" giới hạn doanh nghiệp nhà nước lấn sân sang các lĩnh vực mà thị trường đang vận hành tốt, buộc dòng vốn nhà nước phải chảy vào những nơi tạo ra giá trị nền tảng cho cả nền kinh tế.

"Mở đường" và "kiến tạo hệ sinh thái"

Để dẫn dắt mà không lấn át, câu trả lời nằm ở tư duy "kiến tạo hệ sinh thái". Nghị quyết 79 yêu cầu doanh nghiệp nhà nước sử dụng nguồn lực để kích hoạt và huy động nguồn lực xã hội, tạo sức lan tỏa và hiệu ứng cộng hưởng.

Ông Nguyễn Quang Huy (Đại học Nguyễn Trãi) nhận định: "Ở những lĩnh vực như an ninh năng lượng, hạ tầng số, đổi mới sáng tạo..., sự tham gia chủ động của kinh tế nhà nước có ý nghĩa mở đường, tạo lập thị trường, giảm rủi ro cho khu vực tư nhân".

Ví dụ, khi một tập đoàn nhà nước như Viettel hay Petrovietnam đầu tư vào công nghệ lõi hoặc năng lượng xanh, họ không chỉ phát triển cho riêng mình, mà còn tạo ra một chuỗi cung ứng khổng lồ. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ của tư nhân sẽ tham gia chuỗi giá trị này với tư cách là nhà cung cấp, đối tác, hoặc đơn vị phát triển ứng dụng. Khi đó, doanh nghiệp nhà nước đóng vai trò "sếu đầu đàn", chịu trách nhiệm "phá băng" ở những khâu khó nhất về công nghệ và vốn, sau đó kéo cả "đàn sếu" tư nhân cùng bay lên.

TS. Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương đã có cảnh báo rất rõ về vấn đề này: "Doanh nghiệp nhà nước có thể cạnh tranh với doanh nghiệp nước ngoài, nhưng nếu quay sang cạnh tranh trực tiếp trong nước với ưu thế về vốn, về thể chế để lấn át doanh nghiệp tư nhân, thì khi đó không phải là dẫn dắt, mà là kéo thị trường xuống".

Trong khi đó, một điểm nghẽn thường khiến doanh nghiệp nhà nước "quẩn quanh" ở các lĩnh vực an toàn là cơ chế yêu cầu bảo toàn vốn. Nghị quyết 79 đã cởi trói tư duy này bằng việc chuyển từ "bảo toàn vốn" theo từng dự án sang đánh giá theo mục tiêu tổng thể và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Theo TS. Nguyễn Đình Cung, bảo toàn vốn phải được nhìn trong tầm nhìn dài hạn. "Có thể năm nay lỗ, thậm chí lỗ rất lớn..., nhưng nếu đó là đầu tư cho tương lai, vẫn phải chấp nhận" - TS. Nguyễn Đình Cung nêu quan điểm.

Sự thay đổi này có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu doanh nghiệp nhà nước chỉ chăm chăm bảo toàn vốn, họ sẽ chỉ đầu tư vào những gì đã rõ ràng, ít rủi ro - chính là những lĩnh vực mà tư nhân đang làm tốt. Ngược lại, khi được phép mạo hiểm, chấp nhận rủi ro, doanh nghiệp nhà nước mới dám dấn thân vào nghiên cứu và phát triển (R&D), công nghệ cao, hay các dự án hạ tầng ở vùng sâu, vùng xa... Đây là sự phân công lao động xã hội hợp lý, Nhà nước gánh vác rủi ro vĩ mô để tạo môi trường kinh doanh an toàn hơn cho tư nhân phát triển.

Bình đẳng và minh bạch: Chìa khóa của niềm tin

Cuối cùng, để doanh nghiệp nhà nước không chèn lấn tư nhân, sân chơi phải bình đẳng. Nghị quyết 79 khẳng định, kinh tế nhà nước bình đẳng trước pháp luật với các khu vực kinh tế khác, cùng tiếp cận công bằng các nguồn lực và cơ hội.

Quan trọng hơn, Nghị quyết yêu cầu tách bạch rõ ràng giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng kinh doanh; giữa nhiệm vụ chính trị và hoạt động kinh doanh. GS.TS Hoàng Văn Cường - Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng, Ủy viên Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội nhận định, cách tiếp cận này giúp các tập đoàn nhà nước trở thành chủ thể kinh tế năng động, cạnh tranh sòng phẳng.

Như vậy, Nghị quyết 79 không trao cho doanh nghiệp nhà nước cơ hội để độc chiếm thị trường. Ngược lại, Nghị quyết trao cho họ sứ mệnh của những người "mở đường" đầy chông gai.

Một nền kinh tế tự chủ, tự cường vào năm 2045 cần một đôi cánh vững vàng: một doanh nghiệp nhà nước mạnh mẽ dẫn đường và một khu vực tư nhân năng động, sáng tạo, phát triển từ không gian mà "sếu đầu đàn" đã tạo ra.