Từ “cần câu” sinh kế đến những mô hình thoát nghèo bền vững

Không khó để bắt gặp những mô hình sinh kế hiệu quả đến từ nguồn vốn chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) tại nhiều địa phương trong những năm gần đây. Điểm nổi bật của các CTMTQG không chỉ nằm ở việc hỗ trợ trực tiếp, mà đã thay đổi cách thức sản xuất và tư duy làm kinh tế của người dân.

Đơn cử, tại tỉnh Lào Cai, nguồn vốn từ các CTMTQG đã được triển khai hiệu quả nhằm hỗ trợ người dân phát triển chăn nuôi gia súc theo hướng sản xuất hàng hóa. Thông qua việc hỗ trợ con giống, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc và tổ chức tập huấn, nhiều hộ dân đã từng bước tiếp cận phương thức chăn nuôi bài bản, nâng cao năng suất và chất lượng đàn vật nuôi.

Nguồn vốn chương trình mục tiêu quốc gia giúp người dân xã Đồng Văn, tỉnh Tuyên Quang ổn định cuộc sống. Ảnh tư liệu

Từ quy mô chăn nuôi nhỏ lẻ ban đầu, một số hộ đã chủ động nhân đàn, từng bước mở rộng sản xuất, qua đó cải thiện thu nhập và ổn định đời sống. Đồng thời, việc hình thành các tổ, nhóm chăn nuôi liên kết bước đầu đã góp phần tăng cường trao đổi kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau trong sản xuất.

Đáng chú ý, việc triển khai các chính sách hỗ trợ không chỉ dừng lại ở cấp phát, mà còn gắn với nâng cao năng lực cho người dân thông qua đào tạo, tập huấn kỹ thuật. Từ đó đã từng bước thay đổi tư duy sản xuất theo hướng chủ động, giảm dần sự phụ thuộc vào hỗ trợ của Nhà nước, hướng tới phát triển sinh kế bền vững.

Tại một số địa phương khu vực miền Trung như Huế, Đà Nẵng, Hà Tĩnh…, vốn từ Chương trình xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững đã được lồng ghép để phát triển các mô hình trồng cây dược liệu, chăn nuôi gà thả vườn và nuôi ong lấy mật. Nhiều mô hình quy mô hộ gia đình ban đầu đã phát triển thành tổ hợp tác, hợp tác xã nhỏ, góp phần tạo việc làm tại chỗ, giảm tình trạng lao động di cư. Người dân có thêm thu nhập, tham gia chuỗi giá trị sản phẩm của địa phương.

Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, điển hình là tỉnh Cà Mau, nguồn vốn từ các CTMTQG đã hỗ trợ người dân chuyển đổi mô hình sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu, như nuôi tôm - rừng (tôm sinh thái dưới tán rừng ngập mặn) và nuôi cua - rừng (thủy sản kết hợp trồng rừng ngập mặn). Nhờ đó, nhiều hộ dân vừa tăng thu nhập, vừa góp phần bảo vệ hệ sinh thái, tạo sinh kế bền vững trong điều kiện tự nhiên ngày càng khắc nghiệt.

Những mô hình này cho thấy, khi nguồn vốn được “đặt đúng chỗ”, không chỉ giúp người dân có thêm thu nhập, mà còn góp phần hình thành các mô hình kinh tế nông thôn mới, phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp sinh thái, bền vững.

Dòng vốn vẫn “chưa chảy đều”

Mặc dù lợi ích mang lại là rất rõ ràng, nhưng tiến độ giải ngân các CTMTQG trong những tháng đầu năm 2026 lại đang ở mức thấp.

Báo cáo từ Bộ Tài chính cho biết, đối với vốn đầu tư công thuộc các CTMTQG, lũy kế giải ngân đến hết quý I/2026 là 382,03 tỷ đồng, mới đạt 4,9% kế hoạch (bao gồm cả vốn được phép kéo dài sang năm 2026 và kế hoạch ngân sách địa phương năm 2026). Kinh phí thường xuyên giải ngân 377,18 tỷ đồng, đạt 4% dự toán (bao gồm dự toán ngân sách trung ương đã làm thủ tục kéo dài và dự toán ngân sách địa phương năm 2026). Những con số này đồng nghĩa với việc một lượng lớn nguồn lực vẫn đang “nằm chờ”, chưa thể đi vào thực tiễn sản xuất và đời sống người dân.

Nguyên nhân được chỉ ra không nằm ở việc thiếu vốn, mà chủ yếu đến từ khâu tổ chức thực hiện. Nhiều địa phương vẫn lúng túng trong việc hoàn thiện thủ tục đầu tư, phê duyệt dự án, ban hành tiêu chí, định mức hỗ trợ. Một số nội dung chương trình chậm được hướng dẫn cụ thể, dẫn đến việc không thể triển khai hoặc triển khai cầm chừng.

Ở cấp cơ sở, nhất là tại các xã vùng sâu, vùng xa, năng lực lập dự án, tổ chức thực hiện còn hạn chế. Trong khi đó, đặc thù của các CTMTQG là liên quan trực tiếp đến người dân, quy mô dự án nhỏ, phân tán, đòi hỏi sự linh hoạt trong tổ chức thực hiện.

Thực tế này dẫn tới các CTMTQG chưa phát huy hết hiệu quả, bởi trong khi nhu cầu hỗ trợ sinh kế của người dân còn rất lớn, nhưng nguồn vốn lại chưa được giải ngân kịp thời.

Phát huy hiệu quả từ mỗi đồng vốn

Năm 2026 được xác định là năm bản lề thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn mới, các CTMTQG tiếp tục giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong bảo đảm an sinh xã hội, thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là đẩy nhanh tiến độ giải ngân, mà quan trọng hơn là bảo đảm nguồn vốn đến đúng đối tượng, đúng mục tiêu và phát huy hiệu quả thực chất.

Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ nhiều lần nhấn mạnh rằng, các CTMTQG phải hướng tới phát triển bao trùm, bảo đảm công bằng xã hội và thực hiện mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau”. Điều này đồng nghĩa với việc triển khai không chỉ cần nhanh mà còn phải đúng và trúng.

Để đạt được mục tiêu đó, Chính phủ đã yêu cầu các bộ, ngành khẩn trương hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn, tháo gỡ các “nút thắt” về cơ chế, đồng thời tăng cường phân cấp cho địa phương gắn với trách nhiệm của người đứng đầu trong tổ chức thực hiện.

Về phía cơ quan quản lý tài chính, Bộ Tài chính đã đưa ra nhiều kiến nghị nhằm thúc đẩy giải ngân, trong đó nhấn mạnh việc đẩy nhanh phân bổ và giao kế hoạch vốn ngay khi đủ điều kiện; rà soát, đơn giản hóa thủ tục, nhất là với các dự án quy mô nhỏ; tăng cường kiểm tra, giám sát để kịp thời xử lý vướng mắc; đồng thời gắn trách nhiệm giải ngân với đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của từng đơn vị. Bên cạnh đó, Bộ Tài chính cũng kiến nghị các bộ, ngành, địa phương cần phân công nhiệm vụ rõ ràng theo nguyên tắc “rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ kết quả”, coi đây là một giải pháp quan trọng nhằm hạn chế tình trạng chậm trễ kéo dài.

Theo nhận định của các chuyên gia kinh tế, để phát huy hết hiệu quả của các CTMTQG, điều kiện tiên quyết là dòng vốn phải được khơi thông kịp thời. Khi nguồn lực được giải ngân nhanh và đúng hướng, các mô hình sinh kế sẽ có cơ hội nhân rộng, tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng.

Vì thế, đẩy nhanh giải ngân các CTMTQG không chỉ là yêu cầu về tiến độ tài chính, mà còn thực hiện mục tiêu lớn hơn đó là phát triển bao trùm, cải thiện sinh kế và nâng cao chất lượng sống của người dân. Từ đây, mọi người dân đều có cơ hội cải thiện cuộc sống và không ai bị bỏ lại phía sau./.