Hải quan giữ vai trò nòng cốt trong kiểm soát nhập khẩu phế liệu

Sau hơn 5 năm triển khai, Quyết định số 35/2019/QĐ-TTg (Quyết định 35) được đánh giá đã hoàn thành vai trò trong giai đoạn cao điểm kiểm soát nguy cơ “rác thải đội lốt phế liệu” vào Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với quá trình hoàn thiện pháp luật môi trường, đổi mới mô hình quản lý và yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, nhiều quy định đã bộc lộ bất cập, chồng chéo. Mới đây, Bộ Tài chính đã có Công văn số 5147/BTC-CHQ lấy ý kiến các bộ, cơ quan ngang Bộ, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam đối với hồ sơ dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ bãi bỏ Quyết định số 35/2019/QĐ-TTg về ban hành Quy chế phối hợp liên ngành quản lý hoạt động nhập khẩu phế liệu.

Quyết định 35 được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 19/12/2019 trong bối cảnh hoạt động nhập khẩu phế liệu vào Việt Nam gia tăng mạnh, tiềm ẩn nhiều nguy cơ ô nhiễm môi trường, buôn lậu và gian lận thương mại.

Cán bộ hải quan kiểm tra lô hàng phế liệu nhập khẩu tại cảng biển. Ảnh: HA

Thời điểm đó, hàng loạt quốc gia siết chặt chính sách nhập khẩu phế liệu. Sự dịch chuyển dòng phế liệu toàn cầu đã tạo áp lực lớn đối với Việt Nam khi lượng container tồn đọng tại các cảng biển tăng mạnh, đặc biệt tại khu vực Hải Phòng và TP. Hồ Chí Minh.

Trong bối cảnh nêu trên, Quyết định 35 được xem là công cụ pháp lý quan trọng nhằm thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành trong quản lý nhập khẩu phế liệu, tăng cường kiểm soát từ sớm, từ xa đối với nguy cơ đưa rác thải vào Việt Nam.

Trong quá trình triển khai Quy chế, cơ quan Hải quan giữ vai trò trung tâm trong tổ chức thực hiện và điều phối nhiều nội dung quản lý quan trọng. Tổng cục Hải quan trước đây, nay là Cục Hải quan, đã liên tục ban hành các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo toàn ngành tăng cường kiểm tra, giám sát đối với mặt hàng phế liệu nhập khẩu.

Các đơn vị hải quan đã thực hiện rà soát thông tin khai báo trước khi hàng đến cảng, chủ động phát hiện lô hàng không đáp ứng điều kiện nhập khẩu để phối hợp với cơ quan chức năng ngăn chặn ngay từ khâu dỡ hàng xuống cảng biển.

Đồng thời, cơ quan Hải quan cũng là đầu mối triển khai kết nối dữ liệu trên Cổng thông tin một cửa quốc gia nhằm phục vụ theo dõi giấy phép môi trường, hạn ngạch nhập khẩu phế liệu và chia sẻ thông tin với các bộ, ngành liên quan.

Theo Bộ Tài chính, Quyết định 35 đã góp phần phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan trong toàn bộ chuỗi quản lý, từ trước thông quan, trong thông quan đến kiểm tra sau thông quan.

Đáng chú ý, cơ quan Hải quan giữ vai trò chủ trì trong nhiều biện pháp nghiệp vụ nhằm ngăn chặn nguy cơ lợi dụng nhập khẩu phế liệu để vi phạm pháp luật. Trong đó có việc kiểm tra, giám sát hạn ngạch nhập khẩu; phối hợp trưng cầu giám định lại lô hàng có dấu hiệu vi phạm; xác minh, xử lý các trường hợp giả mạo giấy phép môi trường, giấy xác nhận ký quỹ, chứng thư giám định; phối hợp xử lý hàng tồn đọng tại cảng biển.

Tránh chồng chéo trong quản lý, phù hợp với hệ thống pháp luật mới

Sau hơn 5 năm triển khai, nhiều quy định tại Quyết định 35 không còn phù hợp với thực tiễn quản lý hiện nay. Một trong những nguyên nhân chính là hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường, quản lý phế liệu nhập khẩu và thủ tục hành chính điện tử đã được sửa đổi, bổ sung tương đối đầy đủ.

Luật Bảo vệ môi trường (năm 2020) cùng các nghị định, thông tư hướng dẫn đã quy định cụ thể trách nhiệm của các bộ, ngành trong quản lý phế liệu nhập khẩu; cơ chế phối hợp thanh tra, kiểm tra; chia sẻ dữ liệu; kết nối hệ thống thông tin môi trường và thực hiện thủ tục hành chính trên Cổng thông tin một cửa quốc gia. Nhiều nội dung từng được quy định riêng tại Quyết định 35 hiện đã được “luật hóa” hoặc tích hợp vào các quy định pháp luật chuyên ngành có hiệu lực pháp lý cao hơn.

Bên cạnh đó, một số quy định không còn phù hợp hoặc khó triển khai. Chẳng hạn, quy định giao Bộ Tài chính chỉ đạo cơ quan Hải quan triển khai tiếp nhận thông tin miễn kiểm tra chất lượng phế liệu nhập khẩu trên Cổng thông tin một cửa quốc gia hiện không còn phù hợp, do cơ chế miễn kiểm tra chất lượng đã bị bãi bỏ.

Quy định yêu cầu tổ chức giám định cung cấp chứng thư điện tử lên hệ thống một cửa quốc gia được đánh giá là phát sinh thủ tục không cần thiết, trong khi cơ quan Hải quan đã có trách nhiệm kiểm tra hồ sơ trong quá trình thông quan.

Đối với vấn đề xử lý phế liệu tồn đọng tại cảng biển, Bộ Tài chính cho rằng, đây là lĩnh vực phát sinh nhiều khó khăn nhất trong quá trình thực hiện Quy chế. Theo quy định hiện hành, việc xác định hàng tồn đọng có phải phế liệu hay không phải trải qua nhiều bước như kiểm kê, phân loại, giám định, định giá. Quá trình này mất nhiều thời gian, phát sinh chi phí lớn và cần sự tham gia của nhiều đơn vị.

Tuy nhiên, hiện chưa có cơ chế thống nhất về phân chia chi phí giữa doanh nghiệp cảng, kho bãi, hãng tàu và đại lý vận chuyển trước thời điểm xác lập sở hữu toàn dân đối với hàng tồn đọng. Quy định yêu cầu hãng tàu đưa phế liệu tồn đọng gây ô nhiễm ra khỏi lãnh thổ Việt Nam cũng gặp vướng mắc do chưa có chế tài xử phạt cụ thể nếu hãng tàu không thực hiện.

Ngoài ra, việc thay đổi mô hình tổ chức của ngành Hải quan và nhiều bộ, ngành trong thời gian qua khiến một số nội dung phân công trách nhiệm, đầu mối phối hợp tại Quyết định 35 không còn phù hợp.

Trong bối cảnh Chính phủ đang đẩy mạnh cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính theo Nghị quyết số 66/NQ-CP, việc rà soát, loại bỏ các quy định chồng chéo, kém hiệu quả là yêu cầu cần thiết. Trên cơ sở tổng kết thi hành, tiếp thu ý kiến các bộ, ngành, địa phương và đánh giá của Kiểm toán Nhà nước, Bộ Tài chính đề xuất xây dựng Quyết định bãi bỏ toàn bộ Quyết định 35.

Thực tế đã minh chứng, trong bối cảnh hoạt động nhập khẩu phế liệu hiện đã ổn định hơn so với giai đoạn trước, việc chuyển từ cơ chế quản lý mang tính tình huống sang quản lý theo khung pháp luật chuyên ngành hoàn chỉnh được xem là bước đi phù hợp trong tiến trình cải cách thể chế hiện nay.