Chuyển đổi số - nền tảng cho những thay đổi mang tính dài hạn

Năm 2026 đánh dấu một giai đoạn đặc biệt đối với ngành Hải quan khi yêu cầu cải cách thể chế, chuyển đổi số và tạo thuận lợi thương mại được đặt ra mạnh mẽ hơn bao giờ hết.

Trong bối cảnh nền kinh tế đang nỗ lực duy trì đà tăng trưởng dựa trên xuất khẩu và thu hút đầu tư, mỗi thủ tục được đơn giản hóa, mỗi giờ thông quan được rút ngắn đều có ý nghĩa trực tiếp đối với sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Đứng trước yêu cầu, thách thức nêu trên, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Trần Đức Hùng cho biết, ngành Hải quan đang tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ theo chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Tài chính và các nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển khoa học công nghệ, chuyển đổi số và phát triển kinh tế tư nhân.

Cán bộ Hải quan thông quan hàng hoá cho doanh nghiệp. Ảnh: TL

Theo ông Trần Đức Hùng, mục tiêu xuyên suốt của các chương trình cải cách không đơn thuần là cắt giảm số lượng thủ tục hành chính mà hướng đến thay đổi căn bản phương thức quản lý nhà nước về hải quan theo hướng hiện đại, minh bạch và lấy doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ.

Tinh thần đó được thể hiện khá rõ qua kết quả rà soát, đơn giản hóa thủ tục hành chính trong thời gian qua. Đến nay, ngành Hải quan đã cắt giảm 2 ngành nghề kinh doanh có điều kiện, tương đương 50% số ngành nghề thuộc phạm vi quản lý; cắt giảm 14 điều kiện kinh doanh và đơn giản hóa, bãi bỏ 66 thủ tục hành chính.

Nếu nhìn dưới góc độ quản trị, những con số này cho thấy sự chuyển dịch đáng chú ý từ mô hình quản lý dựa nhiều vào tiền kiểm sang quản lý dựa trên đánh giá rủi ro và mức độ tuân thủ của doanh nghiệp.

Theo lãnh đạo Cục Hải quan, khi các thủ tục không cần thiết được loại bỏ, nguồn lực quản lý sẽ tập trung nhiều hơn vào những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ gian lận, trong khi doanh nghiệp tuân thủ tốt được tạo điều kiện thuận lợi hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu. Đây cũng là xu hướng đang được nhiều nền hải quan hiện đại trên thế giới áp dụng nhằm vừa bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước, vừa thúc đẩy dòng chảy thương mại.

Không chỉ dừng ở việc cắt giảm thủ tục, ngành Hải quan còn chủ động xử lý nhiều vướng mắc phát sinh từ thực tiễn. Trước những khó khăn trong quá trình triển khai Nghị định 46/2026/NĐ-CP, cơ quan Hải quan đã phối hợp với các bộ, ngành liên quan để tháo gỡ kịp thời cho doanh nghiệp. Đặc biệt, đối với các lô hàng thực phẩm nhập khẩu, lực lượng hải quan duy trì chế độ trực 24/7 theo chỉ đạo của Chính phủ nhằm bảo đảm hoạt động thông quan không bị gián đoạn, hạn chế tối đa chi phí phát sinh cho doanh nghiệp. Những giải pháp này đã tác động trực tiếp đến môi trường kinh doanh, bởi trong hoạt động thương mại quốc tế, thời gian chính là chi phí và tốc độ chính là lợi thế cạnh tranh.

Nếu cải cách thủ tục hành chính giải quyết những điểm nghẽn trước mắt thì chuyển đổi số được xem là nền tảng cho những thay đổi mang tính dài hạn của ngành Hải quan. Theo ông Trần Đức Hùng, một trong những nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là xây dựng hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số thay thế Hệ thống thông quan hàng hóa tự động và Cơ chế một cửa quốc gia (VNACCS/VCIS) đang vận hành.

Sau hơn một thập kỷ hoạt động, Hệ thống VNACCS/VCIS đã đóng vai trò quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa hải quan. Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của thương mại điện tử, logistics xuyên biên giới, yêu cầu kết nối dữ liệu liên ngành và xu hướng quản trị số đang đặt ra những yêu cầu mới đối với hệ thống công nghệ của ngành.

Chính vì vậy, Hải quan số không chỉ là một dự án nâng cấp công nghệ đơn thuần mà là bước chuyển từ quản lý hồ sơ sang quản trị bằng dữ liệu.

Theo định hướng của ngành Hải quan, hệ thống mới sẽ cho phép kết nối, chia sẻ và xử lý dữ liệu tập trung trong toàn bộ quá trình quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu, phương tiện vận tải và doanh nghiệp. Khi dữ liệu trở thành nền tảng quản lý, cơ quan Hải quan có thể phân tích, đánh giá rủi ro chính xác hơn, giảm sự can thiệp thủ công và nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp.

Cải cách phải được đo bằng lợi ích doanh nghiệp

Theo kế hoạch trong năm 2026, cùng với việc xây dựng Hải quan số, nhiều dự án chuyển đổi số trọng điểm đang được ngành Hải quan triển khai đồng bộ, nhằm góp phần giảm chi phí tuân thủ, rút ngắn thời gian thông quan, tạo nền tảng quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động.

Trong đó, dự án mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia và kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3 được kỳ vọng sẽ tạo bước tiến mới trong chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý nhà nước.

Ngành Hải quan cũng đang vận hành hệ thống thông quan điện tử phiên bản 6, hệ thống quản lý điều hành tập trung, hệ thống xử lý dữ liệu điện tử đối với hàng hóa trị giá thấp gửi qua dịch vụ chuyển phát nhanh và thử nghiệm Chatbot AI hỗ trợ cán bộ hải quan cũng như cộng đồng doanh nghiệp.

Một dấu mốc đáng chú ý khác là từ ngày 1/6/2026, mô hình thông quan tập trung được triển khai thí điểm tại Chi cục Hải quan khu vực III.

Theo đánh giá của Cục Hải quan, việc tập trung xử lý hồ sơ trên môi trường số sẽ giúp giảm thời gian xử lý thủ tục, giảm chi phí nhân lực, đồng thời nâng cao tính minh bạch và tính thống nhất trong thực thi công vụ. Xa hơn, mô hình này hướng tới mục tiêu xây dựng cơ sở dữ liệu hải quan “đúng, đủ, sạch, sống”, tạo nền tảng cho quản trị hiện đại và ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Nhìn từ góc độ phát triển kinh tế, những nỗ lực cải cách của ngành Hải quan đang hướng tới mục tiêu lớn hơn là nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, quốc gia nào có thủ tục thông quan nhanh hơn, chi phí tuân thủ thấp hơn và môi trường kinh doanh minh bạch hơn sẽ có nhiều lợi thế hơn trong thu hút đầu tư và mở rộng thương mại.

Những kết quả bước đầu đang cho thấy tác động tích cực của các chương trình cải cách. Trong 5 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của cả nước đạt 445,12 tỷ USD, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước. Thu ngân sách nhà nước từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt hơn 215.140 tỷ đồng, tăng gần 16,9%.

Dù nhiều yếu tố cùng tác động đến tăng trưởng thương mại, song việc đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa quản lý và tạo thuận lợi thương mại đang góp phần quan trọng giúp cộng đồng doanh nghiệp duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh trong bối cảnh nhiều thách thức.

Đánh giá về tiến trình cải cách của ngành Hải quan, ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, chuyển đổi số được xem là nền tảng cho những thay đổi mang tính dài hạn. Cộng đồng doanh nghiệp ghi nhận những chuyển biến tích cực của ngành Hải quan trong nhiều năm qua, đặc biệt là nỗ lực ứng dụng công nghệ thông tin, đối thoại với doanh nghiệp và cải thiện môi trường thông quan.

Tuy nhiên, theo ông Đậu Anh Tuấn, dư địa cải cách vẫn còn rất lớn. Doanh nghiệp mong muốn quá trình chuyển đổi số và cải cách thủ tục hành chính sẽ tiếp tục được triển khai sâu rộng hơn, lấy chi phí tuân thủ và trải nghiệm của doanh nghiệp làm thước đo.

Đó cũng chính là mong muốn của cộng đồng doanh nghiệp đối với Hải quan số trong thời gian tới, không chỉ số hóa các quy trình hiện có mà tiến tới tái thiết kế toàn bộ phương thức quản lý trên nền tảng dữ liệu, để doanh nghiệp thực sự được hưởng lợi từ cải cách.

Khi mỗi thủ tục được đơn giản hóa, mỗi dòng dữ liệu được kết nối và mỗi giờ thông quan được rút ngắn, lợi ích không chỉ thuộc về doanh nghiệp mà còn góp phần nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế. Đó cũng là đích đến của quá trình cải cách mà ngành Hải quan đang kiên trì theo đuổi.