Bức tranh của kinh tế tư nhân khởi sắc

Ngày 15/5, VCCI chính thức công bố “Báo cáo Kinh tế tư nhân Việt Nam” cùng kết quả chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) 2025. Đây không đơn thuần là một báo cáo thường niên, mà là lần đầu tiên khu vực kinh tế tư nhân được “soi chiếu” bằng một bộ dữ liệu quy mô lớn, có tính hệ thống và liên thông.

Theo Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng, báo cáo được xây dựng từ khảo sát 3.546 doanh nghiệp tư nhân, 586 doanh nghiệp FDI và 1.001 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố, trở thành một trong những cuộc điều tra toàn diện nhất về khu vực này trong nhiều năm.

Trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm động lực tăng trưởng mới, việc lần đầu có một “bản đồ dữ liệu” đầy đủ về kinh tế tư nhân mang ý nghĩa như một điểm tựa chính sách.

Ông Hồ Sỹ Hùng - Chủ tịch VCCI trao chứng nhận Top 3 tỉnh, thành phố có thành tích nổi bật PCI 2025. Ảnh: Hải Anh

Dữ liệu năm 2025 cho thấy một chuyển động rõ nét: khu vực kinh tế tư nhân đã rời trạng thái phòng thủ. Số doanh nghiệp gia nhập thị trường đạt kỷ lục, tỷ lệ doanh nghiệp mở rộng quy mô ở mức cao, niềm tin kinh doanh phục hồi.

Tuy nhiên, như cảnh báo của Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng, sự phục hồi này mới dừng ở “điểm khởi động”, chưa đủ để tạo thành một chu kỳ tăng trưởng bền vững.

Ba điểm nghẽn lớn tiếp tục “neo chân” khu vực tư nhân và đáng chú ý, đây đều là những vấn đề mang tính cấu trúc.

Thứ nhất là thị trường đầu ra. Khi hơn 60% doanh nghiệp gặp khó trong tìm kiếm khách hàng, có thể thấy sức cầu chưa phục hồi tương xứng. Điều này phản ánh cả sự phụ thuộc vào thị trường bên ngoài lẫn hạn chế trong khai thác thị trường nội địa.

Thứ hai là tiếp cận vốn. Tỷ lệ 75,5% doanh nghiệp không thể vay nếu thiếu tài sản đảm bảo cho thấy hệ thống tài chính vẫn chưa theo kịp nhu cầu phát triển của doanh nghiệp nhỏ và vừa, lực lượng chiếm đa số trong nền kinh tế.

Thứ ba là tính minh bạch và khả năng dự đoán chính sách. Khi chỉ 6 - 8% doanh nghiệp có thể dự đoán thay đổi chính sách, chi phí rủi ro tăng lên đáng kể, làm giảm động lực đầu tư dài hạn.

Đáng chú ý, khu vực hộ kinh doanh tiếp tục là “vùng trũng”, với hơn 80% ghi nhận doanh thu sụt giảm. Đây không chỉ là vấn đề riêng của một nhóm, mà là chỉ dấu về sức cầu nền kinh tế và độ bao trùm của chính sách.

Nhìn tổng thể, ba điểm nghẽn này không tồn tại độc lập, mà tạo thành một vòng lặp cản trở tăng trưởng: thiếu vốn hạn chế mở rộng sản xuất, không mở rộng sản xuất khiến mất cơ hội thị trường, trong khi bất định chính sách làm gia tăng rủi ro cho mọi quyết định.

Các chuyên gia kinh tế và VCCI khẳng định từ “chính sách đúng” đến “thực thi hiệu quả” là khoảng cách quyết định chất lượng cải cách.

Một điểm then chốt được nhấn mạnh là cải cách thể chế đã đi đúng hướng, nhưng “độ thấm” chính sách vẫn là điểm nghẽn lớn nhất.

Theo đánh giá của VCCI, nhiều chủ trương lớn về phát triển kinh tế tư nhân đã được ban hành, phản ánh sự chuyển dịch tích cực từ tư duy quản lý sang kiến tạo. Tuy nhiên, cảm nhận của doanh nghiệp về môi trường kinh doanh chưa thay đổi tương xứng.

Điều này cho thấy khoảng cách giữa thiết kế chính sách và thực thi vẫn rất lớn. Chính sách có thể tiến bộ trên văn bản, nhưng nếu triển khai không nhất quán, thiếu minh bạch hoặc bị “bóp méo” ở cấp thực thi, hiệu quả sẽ suy giảm đáng kể.

Ông Hồ Sỹ Hùng nhấn mạnh, vấn đề hiện nay không phải là thiếu chính sách, mà là làm sao để doanh nghiệp thực sự “cảm nhận được cải cách”. Điều đó đòi hỏi nâng cao trách nhiệm của bộ máy thực thi, đồng thời xây dựng cơ chế giám sát dựa trên dữ liệu.

Trong bối cảnh đó, các công cụ như PCI hay Báo cáo Kinh tế tư nhân không chỉ là khảo sát, mà trở thành “thước đo độc lập” về chất lượng điều hành và hiệu quả cải cách.

PCI 2025 thực chất hơn

Một thay đổi đáng chú ý trong PCI 2025 là việc chuyển từ xếp hạng đơn bậc sang phân nhóm chất lượng điều hành. Theo đó, không còn vị trí nhất, nhì, ba, mà các địa phương được phân vào các nhóm như: Tốt, Khá, Trung bình…

Theo ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI, đại diện nhóm nghiên cứu PCI chia sẻ, thay đổi này xuất phát từ thực tế rằng bảng xếp hạng truyền thống dễ khiến sự chú ý dồn vào thứ hạng tổng thể, thay vì nội dung cải cách.

Ông Đậu Anh Tuấn phân tích, khi chỉ nhìn vào vị trí, các địa phương có thể rơi vào tâm lý chạy theo thành tích, thậm chí tìm cách “cải thiện điểm số” thay vì cải thiện thực chất môi trường kinh doanh. Ngược lại, cách tiếp cận phân nhóm giúp từng địa phương nhận diện rõ mình đang ở đâu, cần cải thiện điều gì và học hỏi từ ai.

Cách tiếp cận này cũng tiệm cận thông lệ quốc tế, khi World Bank hay OECD đều chuyển từ xếp hạng sang đánh giá theo nhóm và theo năng lực.

Ở góc độ chính sách, đây là một thay đổi mang tính “định hướng lại mục tiêu”: từ cạnh tranh thứ hạng sang cạnh tranh chất lượng điều hành. Từ toàn bộ dữ liệu và phân tích, có thể thấy khu vực kinh tế tư nhân đang đứng trước một thời điểm bản lề. Sau giai đoạn khó khăn, niềm tin đã quay trở lại, doanh nghiệp đã sẵn sàng mở rộng, môi trường chính sách cũng đang dần cải thiện. Tuy nhiên, như cảnh báo xuyên suốt từ cả báo cáo và các chuyên gia, cơ hội này không tự chuyển hóa thành tăng trưởng nếu thiếu hành động đủ nhanh và đủ mạnh.

Ba điểm nghẽn về thị trường, vốn và thể chế nếu không được tháo gỡ trong “khung thời gian vàng” 12 - 18 tháng tới, có thể khiến đà phục hồi bị gián đoạn. Ngược lại, nếu cải cách được đẩy mạnh, đặc biệt ở khâu thực thi, khu vực kinh tế tư nhân hoàn toàn có thể bước sang một chu kỳ tăng trưởng mới, đóng vai trò động lực chính của nền kinh tế.

Thông điệp cuối cùng không nằm ở việc “đã vượt qua phòng thủ”, mà ở chỗ có tận dụng được cơ hội bứt phá hay không. Và câu trả lời, như Chủ tịch VCCI nhấn mạnh, nằm ở hành động cụ thể, đo đếm được, tại từng địa phương và từng doanh nghiệp.