Khoảng thử cần thiết cho thị trường mới

Tại phiên họp mới đây, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán, trong đó cơ bản tán thành việc bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). So với bản lấy ý kiến ban đầu, Điều 6a về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực chứng khoán đã được mở rộng từ 2 lên 6 khoản mục, bổ sung các quy định về cấp giấy chứng nhận, giám sát, gia hạn, tạm dừng và chấm dứt thử nghiệm.

Như vậy, sandbox không phải khoảng trống để doanh nghiệp tự do cung cấp những sản phẩm chưa được pháp luật điều chỉnh. Công nghệ, sản phẩm, dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh chứng khoán mới chỉ được thử nghiệm sau khi được cơ quan có thẩm quyền cho phép, trong giới hạn xác định về phạm vi, đối tượng, không gian và thời gian.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chứng khoán (Dự thảo) đang được xây dựng theo hướng tạo dư địa cho thị trường tiếp cận các mô hình kinh doanh và công nghệ mới. Ảnh: Đức Thanh

Khoảng thử này cần thiết khi công nghệ đang thay đổi cách nhà đầu tư nhận tư vấn, quản lý tài sản và đặt lệnh. Nếu chờ khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh, những sáng kiến có ích có thể chậm tiếp cận thị trường. Ngược lại, việc áp dụng ngay trên diện rộng có thể đặt tài sản nhà đầu tư và hệ thống giao dịch trước những rủi ro chưa được nhận diện. Sandbox tạo bước đệm giữa thử nghiệm nội bộ và triển khai đại trà.

Với công ty chứng khoán, công ty quản lý quỹ và doanh nghiệp fintech, cơ chế này giúp kiểm chứng công nghệ, nhu cầu khách hàng và tính khả thi của mô hình trước khi đầu tư lớn. Cơ quan quản lý cũng có thể quan sát tác động thực tế đối với giao dịch, tài sản khách hàng và hoạt động của các tổ chức trung gian để quyết định cho mở rộng, yêu cầu điều chỉnh hoặc dừng thử nghiệm.

Trong giai đoạn thị trường chứng khoán Việt Nam hiện đại hóa hạ tầng, chuyển đổi số và phát triển sản phẩm mới, sandbox là công cụ để đổi mới diễn ra trong tầm giám sát. Cơ chế này không xóa bỏ rủi ro, mà thu hẹp rủi ro vào phạm vi có thể đo lường và can thiệp trước khi lan ra toàn thị trường.

Không để rủi ro vượt khỏi “hộp cát”

Sandbox không phải khoảng trống pháp luật, mà là môi trường thử nghiệm được thiết kế với những giới hạn rõ ràng. Tại một báo cáo liên quan đến việc xây dựng một khung pháp lý thử nghiệm, Ngân hàng Thế giới (World Bank) nhấn mạnh rằng kế hoạch thử nghiệm cần xác định phạm vi, thời hạn, số lượng khách hàng, quy mô giao dịch, tiêu chí đánh giá, biện pháp bảo vệ khách hàng và phương án kết thúc. Tổ chức tham gia cũng phải công bố đầy đủ rủi ro, có cơ chế tiếp nhận khiếu nại, bồi thường và xử lý quyền lợi khách hàng nếu thử nghiệm phải dừng giữa chừng.

Kinh nghiệm triển khai trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam cho thấy các nguyên tắc này có thể được cụ thể hóa theo từng lớp. Nghị định số 94/2025/NĐ-CP quy định về Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng trước hết giới hạn phạm vi thử nghiệm ở ba nhóm giải pháp gồm chấm điểm tín dụng, chia sẻ dữ liệu qua Open API và cho vay ngang hàng. Tổ chức tham gia chỉ được thực hiện nội dung trong giấy chứng nhận với thời hạn tối đa hai năm.

Riêng với cho vay ngang hàng, “đường biên” còn được lượng hóa bằng hạn mức. Mỗi khách hàng chỉ được có dư nợ tối đa 100 triệu đồng tại một nền tảng và tổng dư nợ không quá 400 triệu đồng tại tất cả nền tảng tham gia thử nghiệm. Dòng tiền phải đi qua tài khoản ngân hàng hoặc ví điện tử; thông tin tín dụng được kết nối với CIC để phục vụ kiểm soát hạn mức. Tổ chức thử nghiệm đồng thời phải cảnh báo đây là sản phẩm đang trong giai đoạn thử nghiệm, bảo vệ dữ liệu, thiết lập đầu mối giải quyết khiếu nại và chịu trách nhiệm đối với thiệt hại phát sinh.

Với chứng khoán, giới hạn cụ thể không giống hệt lĩnh vực ngân hàng, bởi rủi ro có thể lan nhanh hơn qua giá tài sản, thanh khoản và tâm lý nhà đầu tư. Tuy nhiên, cách tiếp cận trên cho thấy phạm vi thử nghiệm cần đủ hẹp để cơ quan quản lý theo dõi, nhưng cũng phải đủ rộng để kiểm chứng được công nghệ và mô hình kinh doanh trong điều kiện thực tế.

Đây cũng là kinh nghiệm đang được áp dụng trên các thị trường phát triển. Cơ chế thí điểm công nghệ sổ cái phân tán của Liên minh châu Âu đặt ngưỡng đối với từng loại chứng khoán và tổng giá trị tài sản trong hệ thống cùng yêu cầu tách biệt tài sản khách hàng, bảo đảm an toàn công nghệ và chuẩn bị phương án chuyển tiếp khi quy mô chạm ngưỡng. Hay như tại Anh, việc cơ quan quản lý cho phép thử nghiệm hoặc tạm thời nới một số yêu cầu cũng không làm giảm trách nhiệm của doanh nghiệp đối với khách hàng.

Dự thảo Luật Chứng khoán trước hết xác lập cơ sở pháp lý, nguyên tắc an toàn và thẩm quyền tổ chức sandbox là bước đi phù hợp. Các giới hạn chi tiết sẽ còn phải được thiết kế theo từng công nghệ, sản phẩm và mức độ rủi ro. Mốc hiệu lực dự kiến từ tháng 3/2028 cũng tạo khoảng thời gian chuẩn bị cần thiết về hạ tầng, năng lực giám sát và quy trình xử lý sự cố. Đích đến không phải triệt tiêu mọi rủi ro, mà là bảo đảm rủi ro được nhận diện, đo lường và giữ trong phạm vi có thể kiểm soát.