Động lực cũ đang dần chạm giới hạn

Sau sáp nhập, TP. Hồ Chí Minh đang đứng trước một vị thế mới trong nền kinh tế. Trong 6 tháng đầu năm 2026, quy mô kinh tế của thành phố được đánh giá chiếm khoảng 24,5% GDP cả nước, tức gần 1/4 nền kinh tế.

Theo ThS. Phạm Bình An - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh, mỗi 1% tăng trưởng của TP. Hồ Chí Minh có thể đóng góp khoảng 0,24 - 0,25 điểm phần trăm vào tăng trưởng chung của cả nước.

Theo ông An, những nguồn lực từng giúp nền kinh tế tăng trưởng nhanh đang không còn nhiều dư địa.

Trước hết là vốn đầu tư. Nếu tiếp tục tăng đầu tư theo chiều rộng thì vẫn có thể làm tăng quy mô, nhưng hiệu quả sẽ không còn như trước. Trong khi đó, dòng vốn hiện đang tập trung khá nhiều vào các doanh nghiệp lớn.

Lao động cũng không còn là lợi thế có thể khai thác theo cách cũ. “Chúng ta đã đi qua giai đoạn dân số vàng. TP. Hồ Chí Minh hiện là một trong những địa phương có tốc độ già hóa dân số nhanh. Vì vậy, đóng góp của lực lượng lao động vào tăng trưởng sẽ có xu hướng chậm lại” - ông An nhận định.

Điều này khiến năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) trở thành một động lực mà TP. Hồ Chí Minh cần tập trung mạnh hơn, đây là yếu tố chưa được chú trọng đúng mức.

Ở phía cầu, sức ép cũng xuất hiện. Tiêu dùng trong nước đang có dấu hiệu suy yếu trong khi sự phân bổ thu nhập chưa đồng đều, đặc biệt ở nhóm hộ kinh doanh.

Theo ông An, chủ trương chuyển hộ kinh doanh lên doanh nghiệp là đúng, nhưng nếu trong quá trình thực hiện, các chính sách về thuế và yêu cầu quản lý tạo thêm khó khăn cho nhóm này thì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và sức mua của người dân.

“Hiện có khoảng 5 triệu hộ kinh doanh, trong đó một bộ phận rất lớn đang tạo ra thu nhập và việc làm. Vì vậy, thúc đẩy tiêu dùng trong nước không chỉ là câu chuyện khuyến mại hay kích cầu, mà trước hết phải quan tâm đến thu nhập và khả năng chi tiêu của người dân” - ông An nói.

Để thúc đẩy tiêu dùng trong nước, trước hết phải nâng cao thu nhập và khả năng chi tiêu của người dân. Ảnh: Lạc Nguyên

Xuất khẩu cũng đứng trước những thách thức. Việt Nam đã tham gia 19 FTA nhưng tỷ lệ tận dụng các hiệp định này chưa cao. Đáng chú ý, khoảng 75% kim ngạch xuất khẩu hiện đến từ khu vực FDI, thậm chí có thời điểm tỷ lệ này lên tới khoảng 85%.

Ông An chia sẻ, chuỗi cung ứng và thị trường của các doanh nghiệp FDI phần lớn nằm trong hệ thống toàn cầu của họ, nên khả năng chúng ta chủ động điều tiết không nhiều. Những biến động của thương mại toàn cầu vì vậy có thể tác động đáng kể đến hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam.

Trong khi đó, đầu tư công dù được Chính phủ và TP. Hồ Chí Minh rất quyết tâm thúc đẩy, tỷ lệ giải ngân trong 6 tháng đầu năm đến tháng 7 mới đạt khoảng 43%, vẫn chưa đạt yêu cầu đặt ra.

Như vậy, từ vốn, lao động, tiêu dùng, xuất khẩu đến đầu tư công, các động lực truyền thống đều đang xuất hiện những điểm nghẽn nhất định. Bài toán không còn đơn thuần là huy động thêm nguồn lực, mà là làm thế nào để mỗi đồng vốn, mỗi lao động và mỗi nguồn lực tạo ra giá trị cao hơn.

Tăng trưởng phải dựa nhiều hơn vào năng suất

Theo ThS. Phạm Bình An, hướng chuyển đổi quan trọng của TP. Hồ Chí Minh là từ mô hình tăng trưởng ngoại sinh, dựa nhiều vào các yếu tố bên ngoài, sang tăng trưởng nội sinh, dựa nhiều hơn vào năng suất, đổi mới sáng tạo và thể chế.

Điều này không có nghĩa từ bỏ các động lực truyền thống, mà phải nâng hiệu quả của chúng. Đầu tư công tiếp tục cần đóng vai trò dẫn dắt, đồng thời phải thúc đẩy đầu tư tư nhân, trong đó có hơn 400.000 doanh nghiệp của thành phố, phần lớn là doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ là huy động thêm vốn mà phải xem dòng vốn đi vào đâu và tạo ra giá trị gì. Theo ông Bình An, dòng vốn tư nhân hiện có xu hướng tập trung khá nhiều vào bất động sản, hạ tầng và các trung tâm thương mại, trong khi đầu tư vào sản xuất, đặc biệt là sản xuất tạo giá trị gia tăng và việc làm, vẫn còn hạn chế.

“Tôi cho rằng đây là vấn đề cần quan tâm. Một công trình lớn không chỉ được đánh giá bởi quy mô vốn hay giá trị bất động sản tạo ra, mà quan trọng hơn là phải tạo ra năng lực sản xuất, việc làm và giá trị thực cho nền kinh tế” - ông An nói.

Với FDI, yêu cầu cũng phải chuyển từ thu hút vốn sang nâng chất lượng dòng vốn. Nghiên cứu của Viện Nghiên cứu phát triển TP. Hồ Chí Minh cho thấy mối liên kết giữa khu vực FDI và doanh nghiệp trong nước còn rất yếu.

Ông An cho biết, có những doanh nghiệp FDI muốn chuyển giao công nghệ nhưng doanh nghiệp trong nước chưa đủ năng lực để tiếp nhận. Vì vậy, về cơ bản, mức độ chuyển giao công nghệ và liên kết chuỗi vẫn còn hạn chế.

Song song với việc nâng chất lượng các nguồn lực hiện có, thành phố cần tạo không gian cho những động lực mới như kinh tế số, AI, sản xuất thông minh, kinh tế dữ liệu, tài chính xanh và Trung tâm Tài chính quốc tế. Tuy nhiên, đây không phải những “lối tắt” để có ngay tăng trưởng cao. Muốn các lĩnh vực này tạo ra giá trị thực, thành phố vẫn phải giải quyết đồng thời các điều kiện về hạ tầng, thể chế, logistics, nhân lực và thị trường.

Trong đó, năng suất phải trở thành trọng tâm. Theo ông Bình An, tăng TFP không thể chỉ là một khẩu hiệu chung mà cần trở thành một chương trình cụ thể, có mục tiêu, nguồn lực và cách thức đo lường rõ ràng. Đây mới là nền tảng để thành phố duy trì tốc độ tăng trưởng cao khi dư địa về vốn và lao động ngày càng thu hẹp.

Quy mô kinh tế của TP. Hồ Chí Minh được đánh giá chiếm khoảng 24,5% GDP cả nước. Ảnh: Lê Toàn

Cùng với thay đổi động lực, cách điều hành cũng phải thay đổi. Ông Bình An đề xuất xây dựng một “hệ điều hành tăng trưởng” cho TP. Hồ Chí Minh, trong đó quản trị phải dựa trên kết quả chứ không chỉ dựa trên quy trình hành chính; xác định rõ đầu ra, thời gian, trách nhiệm và theo dõi bằng dữ liệu theo thời gian thực.

“Đây là việc rất khó, nhưng nếu muốn điều hành tăng trưởng hai con số thì phải quản trị được bằng dữ liệu. Không thể chỉ giao nhiệm vụ chung chung mà không có hệ thống đo lường và theo dõi cụ thể” - ông An nhấn mạnh.

Khi quy mô kinh tế đã chiếm gần 1/4 GDP cả nước, TP. Hồ Chí Minh khó có thể tiếp tục tăng trưởng chủ yếu bằng cách mở rộng nguồn lực. Bài toán phía trước là tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một đồng vốn, một lao động và một đơn vị nguồn lực.

Đó chính là bước chuyển từ tăng trưởng dựa vào lượng sang tăng trưởng dựa vào năng suất và giá trị gia tăng./.