Cuộc cải cách tất yếu: Từ “áng chừng” đến minh bạch

Nhiều năm qua, thuế khoán (thuế tính theo tỷ lệ trên doanh thu ấn định) là phương thức quản lý chủ đạo đối với hộ kinh doanh và cá nhân kinh doanh tại Việt Nam. Tuy nhiên, cơ chế này ngày càng bộc lộ nhiều bất cập lớn. Việc xác định mức thuế khoán mang nặng tính “áng chừng”, không phản ánh đúng thực tế kinh doanh, dễ dẫn đến tình trạng bất bình đẳng, dễ tạo ra kẽ hở cho trục lợi và tiêu cực.

Chuyển sang phương pháp hộ kinh doanh tự kê khai thuế không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu tất yếu của nền kinh tế số. Chính sự chuyển đổi của nền kinh tế và phát triển của công nghệ đã thúc đẩy quá trình thay đổi phương pháp tính thuế đối với hộ kinh doanh. Phương thức mới giúp hộ kinh doanh quản lý dòng tiền chặt chẽ, tiếp cận nguồn vốn ngân hàng dễ dàng hơn nhờ sổ sách minh bạch và tự tin tham gia chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp lớn. Đặc biệt, sự đồng hành của hóa đơn điện tử và hạ tầng công nghệ thông tin hiện nay chính là bệ phóng lý tưởng để thực hiện bước chuyển mình này.

Công chức thuế hỗ trợ hộ kinh doanh nộp thuế trên ứng dụng eTax Mobile. Ảnh: TN

Nhận thức rõ tầm quan trọng đó, thực hiện Nghị quyết số 198/2025/QH15 của Quốc hội, ngành Thuế đã quyết liệt triển khai đồng bộ các giải pháp: từ tập huấn trực tiếp, lập tổ hỗ trợ lưu động để “cầm tay chỉ việc” cho hộ kinh doanh, đến đơn giản hóa về thủ tục, quy trình trên ứng dụng khai thuế điện tử (như eTax Mobile).

Đồng hành cùng cơ quan quản lý, các ngân hàng thương mại và nhà cung cấp giải pháp công nghệ (MISA, VNPT, Viettel, Softdreams...) cũng nhập cuộc mạnh mẽ. Các đơn vị này đã tung ra hàng loạt gói giải pháp tích hợp từ phần mềm kế toán mini, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, đến tài khoản thanh toán qua QR Code miễn phí, giúp tối ưu hóa quy trình vận hành cho hộ kinh doanh.

Sự chuyển dịch này đã nhận được sự hưởng ứng tích cực từ hộ kinh doanh, nhất là nhóm hộ kinh doanh thế hệ mới (Gen Z, kinh doanh thương mại điện tử). Đây là những người coi trọng tính chính xác, minh bạch và muốn chuyên nghiệp hóa mô hình kinh doanh ngay từ đầu.

Tự kê khai thuế “làm khó” hộ kinh doanh hay cái cớ của sự ngại thay đổi?

Bên cạnh những mảng màu sáng, dư luận thời gian qua xuất hiện không ít ý kiến trái chiều. Nhiều chủ hộ kinh doanh than thở rằng, thuế kê khai quá phức tạp, đòi hỏi phải biết nghiệp vụ kế toán, thuê nhân sự tốn kém và luôn sống trong nỗi sợ “sai sót sẽ bị phạt nặng”. Thậm chí, có quan điểm còn cho rằng, làn sóng đóng cửa, trả mặt bằng của các cửa hàng truyền thống gần đây là do áp lực từ việc chuyển sang thuế kê khai.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan: Việc các cửa hàng đóng cửa phần lớn xuất phát từ suy thoái kinh tế toàn cầu, giá cả tăng, sức mua giảm và sự dịch chuyển mạnh mẽ của người tiêu dùng sang mua sắm trực tuyến. Thuế kê khai không phải là nguyên nhân, mà có thể tạm gọi là “giọt nước tràn ly” đối với những mô hình kinh doanh truyền thống chậm đổi mới. Mặt khác, đối với doanh nghiệp, trong quý I/2026 có khoảng 29.400 doanh nghiệp rút lui khỏi thị trường, trong đó, gần 11.200 doanh nghiệp hoàn tất giải thể. Những con số này cho thấy quá trình sàng lọc, tái cơ cấu đang diễn ra mạnh trong nền kinh tế thị trường.

Tâm lý “sợ sai phạm” thực chất đến từ thói quen kinh doanh không hóa đơn, không chứng từ đã ăn sâu bám rễ. Thay vì đối mặt với việc chuẩn hóa, một bộ phận hộ kinh doanh chọn cách không muốn hợp tác hoặc thu hẹp quy mô để tránh nghĩa vụ.

Những “quả ngọt đầu mùa” từ sự minh bạch

Thực tế chứng minh, khi bước qua rào cản tâm lý ban đầu để đồng loạt chuyển đổi phương pháp thuế theo quy định mới, cả cơ quan quản lý và người nộp thuế đều đã gặt hái được những kết quả tích cực. Các số liệu thống kê từ ngành Thuế chính là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy bước chuyển dịch này không những khả thi, mà còn đang vận hành dần ổn định trên quy mô toàn quốc.

Tính đến nay, sau khi phương pháp thuế khoán chính thức được bãi bỏ theo quy định tại Nghị quyết số 198/2025/QH15, hệ thống quản lý thuế (TMS) đã hoàn tất việc chuyển đổi toàn bộ hộ kinh doanh thuộc diện quản lý sang phương pháp tự kê khai, tự nộp thuế.

Nhiều hộ kinh doanh có quy mô lớn đã chủ động làm thủ tục nâng cấp, chuyển đổi thành công lên mô hình doanh nghiệp để tự tin gia nhập các sân chơi lớn, ký kết các hợp đồng kinh tế giá trị. Trong quý I/2026, có khoảng 1.600 hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp, gấp 7,7 lần so với cùng kỳ.

Sự chuyển dịch mang tính lịch sử này được trợ lực bởi một hệ sinh thái công nghệ tài chính đồng bộ. Số liệu từ ngành Thuế chỉ ra rằng, tỷ lệ hộ kinh doanh áp dụng phương thức tự khai, nộp thuế điện tử thông qua ứng dụng eTax Mobile hoặc các nền tảng dịch vụ công trực tuyến đã tiệm cận mốc tuyệt đối 98 - 99%. Tỷ lệ nộp tờ khai đúng hạn đạt 96,8% trên tổng số hộ thuộc diện phải kê khai. Đồng thời, chiến dịch hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền cũng đạt cột mốc 100% hộ kinh doanh thuộc diện bắt buộc theo Nghị định số 70/2025/NĐ-CP thực hiện, đảm bảo mọi giao dịch của người tiêu dùng trong các lĩnh vực bán lẻ, ăn uống, dịch vụ được minh bạch hóa tức thời.

Chính sự minh bạch này đã tạo ra kết quả đột phá về mặt con số. Cũng theo số liệu báo cáo của cơ quan thuế, số thuế kê khai bình quân tính riêng trên nhóm hộ thuộc diện chịu thuế đạt khoảng 4,6 triệu đồng/tháng/hộ. Con số này cao gấp gần 7 lần so với mức thuế khoán bình quân của các hộ cùng quy mô trước đây (chỉ khoảng 672,3 nghìn đồng/tháng/hộ).

Điều này cho thấy, dòng doanh thu thực tế từ hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh có quy mô vừa và lớn bấy lâu nay là “áng chừng”, thường ở mức rất thấp. Việc chuyển sang tự kê khai thuế không làm hộ kinh doanh “yếu đi”, mà chỉ đưa mức đóng góp về đúng với quy mô doanh thu thực tế của họ thông qua hệ thống hóa đơn điện tử, chứng từ minh bạch.

Thay đổi nhận thức: Chìa khóa để đồng hành và phát triển

Để dòng chảy chuyển đổi số trong quản lý thuế không bỏ lại ai ở phía sau, điều cốt lõi lúc này là cần thay đổi nhận thức của cả xã hội và người kinh doanh.

Hộ kinh doanh cần loại bỏ tư duy “nộp thuế ít để tồn tại”, chuyển sang “minh bạch để phát triển bền vững”. Kê khai thuế không phải là công cụ để cơ quan chức năng “làm khó”, mà là tấm hộ chiếu để hộ kinh doanh bước vào sân chơi chuyên nghiệp, bảo vệ chính mình trước pháp luật.

Cơ quan quản lý đã và đang tiếp tục hỗ trợ hộ kinh doanh về thủ tục kê khai thuế tinh giản tối đa theo hướng “một chạm” trên điện thoại di động; thông qua dữ liệu hóa đơn điện tử để hỗ trợ dự kiến tờ khai giúp hộ kinh doanh. Đồng thời, công tác kiểm tra trong giai đoạn đầu cũng đang mang tính hướng dẫn, nhắc nhở và sửa sai hơn là áp đặt các chế tài xử phạt nặng nề, giúp hộ kinh doanh giải tỏa tâm lý lo sợ.

“Trăm dâu” không thể đổ đầu thuế kê khai. Bước chuyển đổi này dù có vướng mắc, khó khăn trong ngắn hạn, nhưng là bước đi tất yếu để thanh lọc và xây dựng một nền kinh tế minh bạch, văn minh và công bằng cho tất cả mọi người trong hoạt động kinh doanh./.