“Gió ngược” từ Trung Đông lan rộng tới chuỗi xuất khẩu

Việc Việt Nam lần đầu tiên lọt vào Top 30 nền kinh tế xuất khẩu lớn nhất thế giới không chỉ là một dấu mốc về thứ hạng, mà còn phản ánh rõ nét đà tăng trưởng bền bỉ của hoạt động xuất khẩu trong thời gian qua.

Số liệu sơ bộ từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cũng cho thấy, lũy kế từ đầu năm đến ngày 15/4, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu của cả nước vượt 297 tỷ USD, tăng khoảng 59 tỷ USD so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, xuất khẩu đạt 144,57 tỷ USD, tăng gần 25 tỷ USD, còn nhập khẩu đạt 152,47 tỷ USD, tăng hơn 34 tỷ USD.

Nguồn: Cục Hải quan. Đồ họa: Phương Anh

Diễn biến này cho thấy hoạt động thương mại những tháng đầu năm duy trì đà sôi động, phản ánh tín hiệu phục hồi tích cực của nền kinh tế. Tuy nhiên, việc nhập siêu gia tăng đang là yếu tố cần theo dõi, trong bối cảnh mục tiêu cả năm vẫn hướng tới xuất siêu. Không những vậy, năm 2026, bối cảnh đã thay đổi: tăng trưởng không còn đến từ “quán tính”, mà phải được duy trì bằng năng lực thích ứng trước những biến động mới.

Xung đột địa chính trị tại Trung Đông đang trở thành một biến số lớn. Những gián đoạn tại các tuyến hàng hải trọng yếu, đặc biệt khu vực Biển Đỏ, buộc nhiều hãng tàu phải chuyển hướng, kéo dài hành trình và đẩy chi phí logistics tăng mạnh.

Theo Thứ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân, biến động địa chính trị đang tác động trực tiếp tới thị trường hàng hóa, nhất là năng lượng và vận tải. Chi phí logistics leo thang cùng biến động giá nhiên liệu đang tạo áp lực đáng kể lên hoạt động sản xuất và xuất khẩu.

Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam Hồ Sỹ Hùng cũng thẳng thắn nhìn nhận, các doanh nghiệp xuất khẩu đang đối diện với rủi ro kép - từ đứt gãy chuỗi cung ứng đến biến động thị trường và chi phí gia tăng.

Thực tế, nhiều doanh nghiệp xuất khẩu sang châu Âu đã chứng kiến chi phí vận chuyển tăng mạnh, trong khi thời gian giao hàng kéo dài thêm từ 7 - 15 ngày. Điều này không chỉ bào mòn lợi thế cạnh tranh mà còn làm gia tăng rủi ro trong thực hiện hợp đồng.

Không dừng lại ở đó, các rào cản thương mại thế hệ mới tiếp tục siết chặt. Những yêu cầu về môi trường, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc… đang trở thành “tiêu chuẩn bắt buộc” nếu muốn tiếp cận các thị trường lớn.

Song song, xu hướng bảo hộ gia tăng khiến nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại ngày càng rõ nét. Ví dụ, châu Âu - thị trường vốn nổi tiếng khắt khe đang tăng cường áp dụng các biện pháp phòng vệ đối với nhiều nhóm hàng công nghiệp và thép từ Việt Nam... Theo Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công thương), số vụ việc liên quan đến hàng xuất khẩu Việt Nam tiếp tục gia tăng, đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực tuân thủ và ứng phó của doanh nghiệp.

Chủ động thích ứng: Mở rộng thị trường

Bộ Công thương đặt mục tiêu dự kiến năm 2026 tổng kim ngạch xuất, khẩu sẽ tăng trên 8% so với năm 2025. Đồng thời, cán cân thương mại được kỳ vọng tiếp tục có xuất siêu ở mức trên 23 tỷ USD, tăng khoảng 15% so với năm trước. Trong bối cảnh nhiều thách thức đan xen, đây là một bài toán không dễ.

Để vượt qua “gió ngược”, Bộ Công thương đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó trọng tâm là đa dạng hóa thị trường, nguồn cung và chủ động kịch bản logistics. Việc tăng cường kết nối với hệ thống thương vụ ở nước ngoài, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp logistics giúp cập nhật nhanh diễn biến thị trường, hỗ trợ doanh nghiệp điều chỉnh chiến lược kịp thời.

Ở góc độ chuyên môn, ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết, Cục Xuất nhập khẩu đang đẩy mạnh hỗ trợ doanh nghiệp tìm kiếm thị trường mới tại Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh - những khu vực còn nhiều dư địa tăng trưởng. Đồng thời, các giải pháp tối ưu chi phí vận tải, đa dạng hóa tuyến vận chuyển được thúc đẩy nhằm giảm thiểu tác động từ biến động địa chính trị.

Trong khi đó, hệ thống xúc tiến thương mại được yêu cầu nâng cao năng lực dự báo, tăng tính linh hoạt trong điều phối, qua đó giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh hơn với các cú sốc từ bên ngoài.

“Để đạt mục tiêu xuất khẩu đòi hỏi ngành Công thương và hệ thống xúc tiến thương mại nâng cao hiệu quả điều phối hoạt động, tăng cường năng lực dự báo và khả năng thích ứng với các biến động kinh tế - địa chính trị quốc tế” - ông Vũ Bá Phú - Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại nhấn mạnh.

Cơ hội để tái cấu trúc chuỗi cung ứng

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, chính những khó khăn hiện tại đang tạo ra “áp lực tích cực” để xuất khẩu Việt Nam tái cấu trúc theo hướng bền vững hơn.

Cục Thống kê (Bộ Tài chính) đánh giá, trong bối cảnh kinh tế toàn cầu năm 2026 được dự báo tích cực hơn và làn sóng đầu tư vào công nghệ, sản xuất tiếp tục gia tăng, triển vọng xuất khẩu của Việt Nam vẫn khả quan. Động lực tăng trưởng đến từ các ngành điện tử, máy tính, thiết bị, phù hợp xu hướng dịch chuyển đầu tư công nghệ toàn cầu, trong khi nhập khẩu tư liệu sản xuất tăng cho thấy chu kỳ mở rộng sản xuất đang diễn ra.

Tuy nhiên, để xuất nhập khẩu trở thành động lực bền vững, trọng tâm không chỉ là tăng kim ngạch mà phải nâng cao vai trò của khu vực kinh tế trong nước. Điều này đòi hỏi phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng khả năng tham gia chuỗi cung ứng FDI, đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do và cải thiện mạnh logistics.

Trong dài hạn, những biến động hiện nay là cơ hội để doanh nghiệp tái cấu trúc, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều ý kiến nhận định, thách thức hiện nay chủ yếu mang tính ngắn hạn. Trong khó khăn luôn tồn tại cơ hội - đặc biệt với những doanh nghiệp chủ động thích ứng và nhanh chóng tái cấu trúc.

Dự báo từ cộng đồng doanh nghiệp cho thấy, sau chu kỳ xung đột tại Trung Đông, nhu cầu nhập khẩu toàn cầu có thể tăng mạnh từ giữa năm 2026, nhất là đối với các mặt hàng tiêu dùng và phục vụ tái thiết. Đây sẽ là “cửa sổ cơ hội” để hàng hóa Việt Nam gia tăng hiện diện.

Nhìn ở điểm tích cực hơn với tình hình hiện tại, PGS. TS Đinh Công Hoàng - Trưởng phòng nghiên cứu Trung Đông và Tây Á, Viện Nghiên cứu Nam Á, Tây Á và châu Phi (Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, sự xáo trộn địa chính trị cũng đang mở ra những cơ hội mới cho doanh nghiệp Việt Nam. Theo đó, để đảm bảo an ninh dân sinh, khu vực Trung Đông sẽ tăng nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu như lương thực, thực phẩm chế biến và hàng tiêu dùng - vốn là thế mạnh của Việt Nam. Đồng thời, dòng vốn FDI toàn cầu đang tái định vị, dịch chuyển khỏi các điểm nóng sang những quốc gia ổn định như Việt Nam, tạo lợi thế thu hút công nghệ cao. Về dài hạn, khi xung đột hạ nhiệt, nhu cầu tái thiết với vật liệu xây dựng và nhân lực kỹ thuật sẽ bùng nổ, mở ra dư địa lớn cho doanh nghiệp có sự chuẩn bị sớm về năng lực cung ứng.

Rõ ràng, xuất khẩu Việt Nam đang bước vào một giai đoạn “thử lửa” với nhiều biến động chưa từng có. Nhưng chính trong những làn sóng ngược ấy, khả năng thích ứng, nâng cao tiêu chuẩn và tái cấu trúc chuỗi giá trị sẽ là chìa khóa để giữ vững nhịp tăng trưởng và tiến xa hơn trên bản đồ thương mại toàn cầu./.