Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cơ sở dữ liệu viễn thám quốc gia hiện nay là “kho thông tin không gian khổng lồ” với gần 100.000 ảnh vệ tinh thu từ 16 đầu thu khác nhau, bao phủ toàn bộ lãnh thổ, biển và hải đảo Việt Nam. Dữ liệu có độ phân giải cao, được cập nhật liên tục, phục vụ nhiều lĩnh vực từ giám sát biến đổi khí hậu, tài nguyên rừng, đất, nước đến phát triển nông nghiệp, đô thị và an ninh - quốc phòng..

Những năm gần đây, viễn thám đã chứng minh giá trị không thể thay thế. Điển hình, trong trận bão Yagi năm 2024, Cục Viễn thám Quốc gia đã cung cấp ảnh vệ tinh kịp thời cho mạng lưới Sentinel Asia, hỗ trợ cứu hộ, cứu nạn và đánh giá thiệt hại sau thiên tai. Ở đồng bằng sông Cửu Long, công nghệ đo cao vệ tinh và ảnh radar giúp dự báo chính xác sụt lún, xâm nhập mặn, hỗ trợ điều tiết nước và quy hoạch nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu. Hay tại quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa, dữ liệu viễn thám phục vụ lập bản đồ địa hình chi tiết, quản lý vùng đặc quyền kinh tế, góp phần khẳng định chủ quyền quốc gia.

Đặc biệt trong nông nghiệp, viễn thám đang tạo nên bước chuyển căn bản bằng cách cung cấp dữ liệu chính xác, kịp thời về các yếu tố như tình trạng đất, cây trồng, thời tiết, giúp tối ưu hóa quy trình canh tác, quản lý tài nguyên hiệu quả và đưa ra quyết định chính xác hơn, hướng tới nông nghiệp chính xác.

Hệ thống quan trắc vệ tinh cho phép theo dõi vùng trồng, dự báo năng suất cây trồng chủ lực, giám sát dịch bệnh, đánh giá chất lượng đất, nước và tính toán phát thải khí nhà kính theo chuẩn quốc tế IPCC. Những dữ liệu này không chỉ giúp tăng năng suất và hiệu quả sản xuất mà còn là nền tảng để xây dựng nông nghiệp carbon thấp, tiến tới mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Từ giám sát tài nguyên môi trường đến phát triển nông nghiệp hiện đại.

Tuy nhiên, ngành viễn thám Việt Nam cũng đối mặt nhiều thách thức: thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao, đội ngũ chuyên gia giỏi về xử lý ảnh, phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và GIS. Nhiều chương trình đào tạo đại học hiện vẫn nặng lý thuyết, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn; cơ sở dữ liệu viễn thám quốc gia chưa được nâng cấp đạt chuẩn an toàn thông tin cấp độ 3, tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ dữ liệu...

Theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là đầu tư cho phát triển. Với ngành viễn thám, đây là thời cơ vàng để bứt phá, ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây và công nghệ chuỗi khối vào giám sát nhanh, dự báo sớm và tự động hóa công tác quản lý tài nguyên, môi trường, nông nghiệp.

Để hiện thực hóa định hướng đó, Cục Viễn thám Quốc gia đã trình Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đề án “Đẩy mạnh ứng dụng viễn thám và trí tuệ nhân tạo trong xây dựng hệ thống giám sát thông minh một số lĩnh vực nông nghiệp và môi trường phục vụ tăng trưởng xanh và phát triển bền vững”, dự kiến triển khai từ năm 2026. Đây được xem là bước đi chiến lược nhằm đưa công nghệ không gian trở thành trụ cột hỗ trợ quản lý, dự báo và ra quyết định trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia.

Đề án tập trung vào 5 hướng ưu tiên mang tính đột phá: xây dựng cơ sở dữ liệu lớn liên thông toàn quốc về tài nguyên môi trường; ứng dụng AI và IoT trong giám sát rừng, vùng trồng, thủy sản, chất lượng không khí và nguồn nước; phát triển bản đồ số 3D quốc gia tích hợp dữ liệu viễn thám và GIS; hỗ trợ ra quyết định nhanh trong quản lý thiên tai, quy hoạch nông nghiệp; đồng thời xây dựng hạ tầng điện toán đám mây bảo đảm an toàn dữ liệu quốc gia.

Theo PGS.TS Phạm Minh Hải - Phó Cục trưởng Cục Viễn thám Quốc gia, đây không chỉ là một chương trình khoa học công nghệ, mà còn là bước đột phá thể chế nhằm gắn kết viễn thám với các ngành kinh tế - xã hội, hình thành hệ sinh thái dữ liệu không gian quốc gia, phục vụ quản lý thống nhất và phát triển bền vững. Khi được ban hành, Luật Viễn thám sẽ mở đường cho nền kinh tế dữ liệu không gian, là trụ cột của quốc gia số và kinh tế xanh, giúp Việt Nam chủ động hơn trong quản trị tài nguyên, bảo vệ môi trường và phát triển nông nghiệp thông minh./.