“Nút thắt” trong cơ cấu hàng hóa

Mức độ tập trung của thị trường chứng khoán Việt Nam đã tăng lên rõ rệt chỉ trong khoảng hai năm gần đây. Tỷ trọng vốn hóa của nhóm Vingroup trong quy mô vốn hóa của Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) đã tăng vọt từ khoảng 3% trong năm 2024 lên 19% hiện nay. Tương tự, top 5 cổ phiếu có vốn hóa thị trường lớn nhất cũng tăng từ 26% lên 39%, còn nhóm VN30 chiếm khoảng 73% vốn hóa toàn thị trường.

Thực tế này được ông Thomas Nguyen - Giám đốc Thị trường Toàn cầu SSI đặc biệt lưu ý. Theo ông, cơ cấu hàng hóa trên thị trường chứng khoán Việt Nam hiện chưa phản ánh đầy đủ cấu trúc kinh tế. Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có đóng góp lớn trong nền kinh tế, nhưng nhiều năm nay chưa có thêm đại diện mới xuất hiện.

Nguồn: HNX. Đồ họa: Phương Anh

Sự tập trung không chỉ dồn về một vài doanh nghiệp. Thống kê của bà Đặng Nguyệt Minh - Giám đốc Nghiên cứu Công ty Quản lý quỹ Dragon Capital cho thấy, tỷ trọng tài chính - ngân hàng và bất động sản đã tăng từ khoảng 56% vào năm 2020, lên gần 68% vào năm 2026. Trong khi đó, sản xuất chỉ đóng góp khoảng 15%, tiêu dùng khoảng 11%, còn công nghệ và các lĩnh vực kinh tế mới hiện diện rất nhỏ.

Cơ cấu này chưa phản ánh đầy đủ những câu chuyện tăng trưởng nổi bật của nền kinh tế, như Việt Nam trở thành trung tâm sản xuất mới, tiêu dùng nội địa mở rộng hay kinh tế số phát triển. Từ góc nhìn của chính các tổ chức phát hành, cách đây hai năm, bà Nguyễn Thị Mai Thanh, khi đó là Chủ tịch HĐQT REECorp cũng từng lưu ý rằng, tiêu chí lựa chọn cổ phiếu vào VN30 và VN100 chủ yếu dựa trên vốn hóa và thanh khoản. Vì vậy, dù tập hợp các doanh nghiệp lớn nhất, các rổ chỉ số này chưa chắc đã đại diện đầy đủ cho cơ cấu ngành của nền kinh tế. Bài toán đặt ra không đơn thuần là tăng số lượng doanh nghiệp niêm yết, mà phải tạo được nguồn hàng có chất lượng, thanh khoản và tính đại diện.

Cú hích đa dạng hóa sản phẩm

Trong bối cảnh đó, Quyết định số 1413/QĐ-TTg phê duyệt Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam, ban hành ngày 27/7/2026, được kỳ vọng tạo cú hích chính sách để xử lý nút thắt tồn tại nhiều năm.

Ông Bùi Hoàng Hải - Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cho biết, cơ quan quản lý đang sửa đổi Thông tư số 58/2021/TT-BTC hướng dẫn về chứng khoán phái sinh và thị trường chứng khoán phái sinh. Quy định pháp lý sẽ được bổ sung để từng bước triển khai hợp đồng quyền chọn dựa trên chỉ số cổ phiếu.

Dự kiến hoàn tất trong năm 2026 và có hiệu lực trong năm 2027, Thông tư mới sẽ là cơ sở pháp lý mở thêm một cột mốc mới về sản phẩm trong hành trình hoàn thiện cấu trúc của thị trường chứng khoán.

Hợp đồng quyền chọn chỉ số là một mảnh ghép trong bức tranh lớn hơn. Đề án định hướng từng bước phát triển hợp đồng tương lai và quyền chọn dựa trên cổ phiếu đơn lẻ hoặc nhóm cổ phiếu; cải tiến hệ thống chỉ số để tạo thêm tài sản cơ sở cho thị trường phái sinh.

Nguồn cổ phiếu cũng được mở rộng thông qua đẩy nhanh cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước; yêu cầu doanh nghiệp sau cổ phần hóa đăng ký giao dịch hoặc niêm yết khi đủ điều kiện; từng bước đưa cổ phiếu của doanh nghiệp FDI lên sở giao dịch và nghiên cứu thị trường chuyên biệt cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Với thị trường trái phiếu,

Đề án đề cập trái phiếu xanh, trái phiếu bền vững, trái phiếu hạ tầng, trái phiếu PPP và các mô hình huy động vốn dành cho doanh nghiệp dự án. Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ tài chính mới (fintech), hoạt động cho vay số, tài chính xanh, token hóa tài sản thực (RWA)... cũng được giao nghiên cứu khả năng triển khai hay xây dựng lộ trình.

Đề án Cải cách tổng thể thị trường tài chính Việt Nam được kỳ vọng sẽ là một cú hích chính sách đáng chú ý để thị trường bước sang giai đoạn phát triển mới, xóa bỏ sự lệch pha về cơ cấu hàng hóa - nút thắt tồn tại nhiều năm của thị trường.

Theo đánh giá của ông Nguyễn Thế Minh - Giám đốc Khối Ngân hàng đầu tư, Phó Giám đốc Khối kinh doanh Chứng khoán An Bình (ABS), nhóm giải pháp về hạ tầng kỹ thuật và cơ chế giao dịch cũng là một điểm mang tính “đột phá”. Nhiều giải pháp được đề ra, từ chuẩn bị triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP) cho thị trường chứng khoán cơ sở trong năm 2027, đến các tính năng kỹ thuật theo lộ trình, các loại lệnh giao dịch mới hay bán khống có kiểm soát thông qua cơ chế bán chứng khoán chờ về, giao dịch trong ngày...

Theo mục tiêu tại Đề án, quy mô huy động vốn giai đoạn 2026 - 2030 của các doanh nghiệp qua thị trường chứng khoán phấn đấu đạt 5,4 triệu tỷ đồng. Đến năm 2045, quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán đạt 120% GDP và dư nợ thị trường trái phiếu đạt 60% GDP. Mục tiêu lớn đi kèm với yêu cầu mở rộng không gian đổi mới, “gia cố” hàng rào bảo vệ thị trường. Khi hàng hóa đa dạng hơn đi cùng hạ tầng và cơ chế giao dịch cùng cơ chế giám sát tương xứng, thị trường vốn mới có thể tiến từ mở rộng quy mô sang hoàn thiện cấu trúc.