Điểm nghẽn thể chế nhìn từ thực tiễn doanh nghiệp

Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI cho biết, phúc đáp công văn của Bộ Tư pháp về đề xuất hoàn thiện thể chế, pháp luật nhằm thực hiện mục tiêu tăng trưởng 2 con số, VCCI đã tổng hợp ý kiến từ cộng đồng doanh nghiệp, các hiệp hội ngành nghề và thực tiễn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

VCCI đánh giá cao việc Bộ Tư pháp chủ động lấy ý kiến doanh nghiệp. Đây là cách tiếp cận đúng đắn, bởi doanh nghiệp chính là chủ thể trực tiếp tạo ra tăng trưởng. Từ thực tiễn hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, VCCI nhấn mạnh, rào cản lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu luật, mà nằm ở chất lượng quy định, sự chồng chéo giữa các luật và đặc biệt là khâu thực thi.

Theo các chuyên gia kinh tế, doanh nghiệp không cần thêm nhiều luật mới, mà cần những quy định rõ ràng, ổn định, được thực thi thống nhất và có thể dự đoán. Đây là điều kiện tiên quyết để khơi thông động lực tăng trưởng.

Cần có giải pháp gỡ điểm nghẽn thể chế, phát huy nội lực doanh nghiệp. Ảnh: An Thư

VCCI cũng chỉ rõ, doanh nghiệp phải tuân thủ đồng thời nhiều luật khác nhau. Vấn đề không nằm ở từng luật riêng lẻ, mà nằm ở “giao điểm” giữa các luật, nơi phát sinh xung đột, chồng chéo và chi phí tuân thủ lớn.

Đơn cử, để triển khai một dự án đầu tư, doanh nghiệp phải thực hiện các thủ tục theo quy định của Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Bảo vệ môi trường… Trong đó, các thủ tục lại yêu cầu lẫn nhau như điều kiện tiên quyết, tạo thành một “vòng lặp thủ tục”, khiến doanh nghiệp lúng túng, không biết bắt đầu từ đâu, chưa kể vấn đề gia tăng chi phí.

Trao đổi với phóng viên, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng - Giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) nhận định, điểm nghẽn thể chế hiện nay không chỉ nằm ở số lượng quy định, mà ở cách thiết kế hệ thống pháp luật theo “tư duy phân mảnh”. “Mỗi luật giải quyết một lĩnh vực, nhưng thiếu sự kết nối tổng thể. Trong khi đó, doanh nghiệp vận hành theo chuỗi, nên khi các luật không ‘nói chuyện’ với nhau, chi phí tuân thủ sẽ bị đội lên rất lớn” - chuyên gia này phân tích.

Trước thực tế này, VCCI kiến nghị, cần chuyển cách tiếp cận từ rà soát từng luật sang rà soát theo chuỗi hoạt động kinh doanh, từ thành lập, đầu tư, xây dựng, sản xuất đến xuất nhập khẩu và giải thể. Bên cạnh đó, tính ổn định và khả năng dự đoán của pháp luật cũng là yếu tố then chốt. Trong bối cảnh nhiều quy định thay đổi nhanh, thiếu thời gian chuyển tiếp, doanh nghiệp rất khó xây dựng kế hoạch dài hạn.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, điều này đặc biệt ảnh hưởng đến các dự án đầu tư quy mô lớn. “Nếu doanh nghiệp không thể dự báo chính sách trong 1 - 2 năm tới, họ sẽ có xu hướng trì hoãn hoặc thu hẹp đầu tư. Đây là lực cản trực tiếp đối với tăng trưởng” - ông Tuấn nói.

Cải cách thực chất để mở dư địa tăng trưởng

Từ việc nhận diện rõ các “nút thắt”, VCCI đề xuất một loạt giải pháp cải cách mang tính hệ thống, trong đó nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý” sang “tạo thuận lợi”, lấy doanh nghiệp làm trung tâm.

Một trong những nội dung quan trọng là chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Dù chủ trương này đã được đề cập nhiều năm, nhưng trên thực tế, nhiều hình thức “giấy phép con” vẫn tồn tại dưới các tên gọi khác nhau, khiến cơ chế “xin - cho” chưa được loại bỏ triệt để.

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, đây là rào cản lớn đối với môi trường kinh doanh, nếu không thay đổi phương thức quản lý, thì sẽ khó tạo ra đột phá. “Tên gọi có thể thay đổi, nhưng nếu doanh nghiệp vẫn phải xin phép trước cho phần lớn hoạt động, thì bản chất môi trường kinh doanh không thay đổi, chi phí tuân thủ vẫn không giảm” - một chuyên gia thẳng thắn nêu thực trạng.

Vì vậy, theo VCCI, cần rà soát toàn diện các điều kiện kinh doanh, đánh giá mức độ cần thiết và chi phí tuân thủ, từ đó mạnh dạn cắt giảm những quy định không còn phù hợp.

Một điểm nghẽn khác là cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại. Hiện nay, thời gian xử lý còn kéo dài, trong khi cơ chế phá sản chưa thực sự vận hành hiệu quả, khiến nguồn lực bị “kẹt” trong các doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả.

Một nền kinh tế muốn tăng trưởng nhanh, cần có cơ chế phân bổ lại nguồn lực hiệu quả. Nếu doanh nghiệp không thể rút lui khỏi thị trường một cách "trật tự", dòng vốn không được “giải phóng”, thì sẽ làm giảm hiệu suất chung của nền kinh tế và tăng trưởng sẽ bị kìm hãm.

Bên cạnh đó, tình trạng thực thi pháp luật không thống nhất giữa các địa phương cũng đang tạo ra chi phí lớn cho doanh nghiệp. Cùng một quy định, nhưng cách hiểu khác nhau khiến doanh nghiệp phải “thích nghi nhiều chuẩn”, làm gia tăng rủi ro và giảm hiệu quả đầu tư.

VCCI kiến nghị bổ sung nguyên tắc “thống nhất thị trường quốc gia”, hạn chế việc địa phương ban hành các quy định gây cản trở lưu thông hàng hóa, dịch vụ và dòng vốn.

Ở góc độ dài hạn, các chuyên gia cho rằng, cải cách thể chế cần gắn với việc lượng hóa chi phí tuân thủ. Mỗi chính sách ban hành cần trả lời rõ doanh nghiệp sẽ phải bỏ ra bao nhiêu thời gian, chi phí để thực hiện, từ đó nâng cao tính minh bạch và hiệu quả của chính sách.

VCCI vì vậy kiến nghị bổ sung nguyên tắc “thống nhất thị trường quốc gia”, hạn chế việc địa phương ban hành các quy định gây cản trở lưu thông hàng hóa, dịch vụ, lao động và dòng vốn.

Ở góc độ dài hạn, VCCI cho rằng, cải cách thể chế cần gắn với yêu cầu lượng hóa chi phí tuân thủ. Mỗi chính sách ban hành cần trả lời rõ doanh nghiệp phải bỏ ra bao nhiêu thời gian, chi phí để thực hiện. Đây là thước đo quan trọng để đánh giá hiệu quả thực chất của cải cách. Những “điểm nghẽn” thể chế cần ưu tiên tháo gỡ là sự chồng chéo, mâu thuẫn giữa các luật; tình trạng thực thi không thống nhất giữa các địa phương...